1945, η Συμφωνία της Βάρκιζας



Ύστερα από την σχεδόν τετράχρονη γερμανική κατοχή της Ελλάδας και την αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων τον Οκτώβριο του 1944, στη χώρα δεν επικράτησε η ειρήνη αλλά υπήρξε η σύγκρουση ανάμεσα στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και τα βρετανικά στρατεύματα που είχαν στο πλευρό τους τους ένοπλους συνεργάτες των Γερμανών.

Στο μεταξύ είχε επιστρέψει στην Ελλάδα από το Κάιρο η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση η οποία δεν κατάφερε να ελέγξει την κατάσταση.

Τα προεόρτια

Συγκροτήθηκε κοινή κυβέρνηση όμως οι υπουργοί που προέρχονταν από το ΕΑΜ διαφώνησαν στο θέμα της συγκρότησης του μελλοντικού στρατού και παραιτήθηκαν. Τα πράγματα οξύνθηκαν όταν στις 3 του Δεκέμβρη του 1944 η αστυνομία πυροβόλησε εναντίον διαδήλωσης του ΕΑΜ. Τότε το ΕΑΜ κινητοποίησε τον εφεδρικό ΕΛΑΣ και τις μονάδες που βρίσκονταν κοντά στην Αθήνα με αποτέλεσμα η στρατιωτική σύγκρουση να γενικευτεί και να περάσει στην ιστορία με την ονομασία Δεκεμβριανά.

Η ελληνική κυβέρνηση είχε στο πλευρό της τα βρετανικά στρατεύματα τα οποία ουσιαστικά έλεγχαν τα πράγματα στην Ελλάδα. Το αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης η οποία έληξε στις 5 Ιανουαρίου του 1945, ήταν να σκοτωθούν περίπου 3.000 άνδρες του ΕΛΑΣ και άλλοι 7.500 να πιαστούν αιχμάλωτοι. Από την κυβερνητική πλευρά σκοτώθηκαν 3.500 άνδρες, και οι Βρετανοί έχασαν 300 άνδρες.

43823102 524871684644928 6243659916007964672 n
Αντάρτες του ΕΛΑΣ με δάκρυα στα μάτια παραδίδουν τα όπλα.

Η υπογραφή της συμφωνία και η «Λευκή τρομοκρατία»

Ξεκίνησαν συνομιλίες μεταξύ των δύο πλευρών και στις 12 Φεβρουαρίου υπογράφτηκε η συμφωνία  που έμεινε γνωστή ως Συμφωνία της Βάρκιζας.

Τις δύο πλευρές στις διαβουλεύσεις εκπροσώπησαν τριμελείς αντιπροσωπείες. Επικεφαλής της αντιπροσωπείας του ΕΑΜ ήταν ο Γ. Σιάντος και συμμετείχαν σ’ αυτήν, ο Μ. Παρτσαλίδης και ο Ηλ. Τσιριμώκος.

Στρατιωτικός σύμβουλος της αντιπροσωπείας ήταν ο στρατηγός και αρχηγός του ΕΛΑΣ, Στ. Σαράφης. Στην αντιπροσωπεία της κυβέρνησης των Αθηνών επικεφαλής ήταν ο υπουργός Εξωτερικών Ι. Σοφιανόπουλος – που ορίστηκε και πρόεδρος της Διάσκεψης – ενώ συμμετείχαν, επίσης, ο υπουργός Εσωτερικών Περικλής Ράλλης (ανήκε στο δεξιό Λαϊκό Κόμμα) και ο υπουργός Γεωργίας Ι. Μακρόπουλος. Στρατιωτικός σύμβουλος της κυβερνητικής αντιπροσωπείας ήταν ο στρατηγός Παυσανίας Κατσώτας. Τέλος, παρατηρητής εκ μέρους του Αρχιεπισκόπου – αντιβασιλιά Δαμασκηνού ήταν ο διευθυντής του Πολιτικού του Γραφείου Ι. Γεωργάκης, μετέπειτα καθηγητής της Παντείου και στενός συνεργάτης του Ωνάση.

Η συμφωνία προνοούσε τον αφοπλισμό και τη διάλυση του ΕΛΑΣ. Η κυβέρνηση από την άλλη πλευρά δεσμευόταν να εξασφαλίσει τα συνταγματικά δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες, να εκκαθαρίσει τον κρατικό μηχανισμό από όργανα της μεταξικής δικτατορίας και συνεργάτες των Γερμανών και να προχωρήσει στη διενέργεια δημοψηφίσματος για το πολιτειακό και σε εκλογές.

Προβλεπόταν επίσης αμνηστία των πολιτικών αδικημάτων που είχαν διαπραχθεί κατά τα Δεκεμβριανά, εκτός από τα κοινά αδικήματα «τα οποία δεν ήσαν απαραιτήτως αναγκαία δια την επιτυχίαν του πολιτικού αδικήματος», όπως αναφερόταν στο κείμενο.

Ωστόσο η εξαίρεση των κοινών αδικημάτων από την αμνηστία θα επιτρέψει τη μαζική δίωξη μελών του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ τους μήνες που θα ακολουθήσουν. Το ΕΑΜ, από την πλευρά του, μόνο εν μέρει τήρησε τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Με εντολή του Κομμουνιστικού Κόμματος ένα μεγάλο μέρος του οπλισμού του ΕΛΑΣ αποκρύφτηκε, το οποίο όμως δεν χρησιμοποιήθηκε παρά μόνο ένα χρόνο αργότερα και αφού η Εθνοφυλακή είχε ανακαλύψει πολλές από τις κρυψώνες.

Την ίδια περίοδο ξεκίνησε και η «Λευκή Τρομοκρατία» με θύματα μέλη και οπαδούς τους ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και με κύριους εκτελεστές τους πρώην ταγματασφαλίτες και άλλους συνεργάτες των Γερμανών.

43765103 2099512877044694 603482302823006208 n
Αμέσως μετά την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας. Από αριστερά Ελευθ. Σκομπορίνας, Στεφ. Σαράφης, Γ. Σιάντος, Ηλ. Τσιριμώκος, Ιω. Σοφιανόπουλος, Δημ. Παρτσαλίδης, Μιχ. Μπαρούτος.

Οι θέσεις του ΕΑΜικού κινήματος

Οι θέσεις του ΕΑΜ για την υπογραφή συμφωνίας, όπως αναλύθηκαν από το Γ. Σιάντο στη Διάσκεψη έχουν ως εξής:

– Σε ό,τι αφορά το στρατιωτικό ζήτημα γινόταν αποδεχτή η διάλυση του ΕΛΑΣ, υπό την προϋπόθεση ότι θα συγκροτούνταν εθνικός στρατός μέσα από τακτική στρατολογία, με κριτήριο την ηλικία και χωρίς τη συμμετοχή δοσίλογων, φασιστικών στοιχείων ή δήθεν εθελοντών. Ο στρατός αυτός θα ήταν πλαισιωμένος από στελέχη που δεν ήταν ένοχα δοσιλογισμού ή φασιστικών αντιλήψεων και με τη συμμετοχή, βεβαίως, των στρατιωτικών στελεχών του ΕΛΑΣ, αλλά και των απλών μαχητών του που πληρούσαν τους ηλικιακούς όρους στράτευσης.

– Αυστηρότατη εκκαθάριση των Σωμάτων Ασφαλείας από τα δοσίλογα και φασιστικά στοιχεία, σύμφωνα με τη δέσμευση του Γ. Παπανδρέου στο λόγο του στο Σύνταγμα στις 18/10/1944.

– Εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού από τους δοσίλογους και σταμάτημα των διώξεων, που άρχισαν με αφορμή τα Δεκεμβριανά, σε βάρος δημοκρατικών – αριστερών δημοσίων υπαλλήλων, με την κατηγορία ότι “ηυνόησαν το κίνημα”.

– Χορήγηση Γενικής Αμνηστίας.

– Συγκρότηση αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης με τη συμμετοχή εκπροσώπων όλων των παρατάξεων.

– Ταχύτατη διενέργεια εκλογών και δημοψηφίσματος. “Κατά τη γνώμη μας – είπε γι’ αυτό το θέμα ο Γ. Σιάντος – η καλύτερη λύση θα ήταν να ορίζονταν από τώρα οι σχετικές ημερομηνίες”. (Η ομιλία του Γ. Σιάντου στη Διάσκεψη της Βάρκιζας είναι δημοσιευμένη στο “Ριζοσπάστη” 6/2/1945).

Ωστόσο η αντιπροσωπεία του ΕΑΜ ενώ διακήρυττε ότι δε θα δεχόταν την παραμικρή συζήτηση για τη Γενική Αμνηστία, στο τέλος την δέχτηκε.

Η αρχή της συνθηκολόγησης είχε γίνει κι αφού οι ΕΑΜίτες αντιπρόσωποι υποχώρησαν σ’ αυτό που είχαν θέσει ως αδιαπραγμάτευτη αρχή δεν είχαν πλέον κανένα πρόβλημα να πάρουν την κάτω βόλτα, υπαναχωρώντας και στις υπόλοιπες διεκδικήσεις τους. Ετσι φτάσαμε στην υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας. (Ριζοσπάστης 10 Νοέμβρη 1996).

Η διαφωνία του Βελουχιώτη

Με τη Συμφωνία της Βάρκιζας διαφώνησε έντονα ο αρχικαπεταναίος του ΕΛΑΣ Άρης Βελουχιώτης.

Παρόλο που υπέγραψε μαζί με τον Στέφανο Σαράφη τη διαταγή αποστράτευσης του αντάρτικου στρατού στις 16 Φεβρουάριου 1945, διατύπωσε ανοιχτά τις αντιρρήσεις του στη Συμφωνία της Βάρκιζας και κατήγγειλε την ηγεσία. Στη συνέχεια προχώρησε στη δημιουργία του Μετώπου Εθνικής Ανεξαρτησίας (ΜΕΑ), ενός νέου ΕΑΜ, με το οποίο καλούσε τους πρώην συναγωνιστές του και τα κομματικά μέλη σε έναν νέο αγώνα εναντίον της αγγλικής, όπως θεωρούσε, κατοχής και υπέρ της πραγματικής ανεξαρτησίας της χώρας.

Στις προγραμματικές θέσεις του ΜΕΑ η Συμφωνία της Βάρκιζας χαρακτηριζόταν ως «προϊόν βίας ταξικής, ύστερα από έναν πόλεμο μιας ολόκληρης πάνοπλης αυτοκρατορίας, της Αγγλίας, εναντίον ενός ηρωικού αλλά μικρού και άοπλου λαού, του ελληνικού».

Ο Άρης υποστήριξε ότι η άρνηση της Συμφωνίας της Βάρκιζας δεν αποτελούσε διάσπαση του λαϊκού αγώνα ούτε πρόκληση για άσκηση τρομοκρατίας και «παρανομιμοποίηση» του λαϊκού κινήματος.

Αντίθετα, πίστευε πως η παραδοχή της επέτρεπε τη διάσπασή του, καθώς προκαλούσε απογοήτευση στον λαό και καθιστούσε δυνατή την υποδούλωσή του με τρομοκρατικά και οικονομικά μέτρα.

Προέβλεπε δε -ορθά, όπως αποδείχθηκε- ότι «η τρομοκρατία ασκείται και θα ασκείται από την άρχουσα ολιγαρχία όλο και σε μεγαλύτερη κλίμακα» και προέτρεπε την ηγεσία να μην έχει «καμιά ψευδαίσθηση και αυταπάτη νομιμότητας, ύστερα μάλιστα από την ασύστολη παραβίαση και αυτής της συμφωνίας και τις συνεχιζόμενες συλλήψεις και βαρβαρότητες σε βάρος λαϊκών αγωνιστών».

Η συνέχιση του αγώνα δεν είναι λύση απελπισίας

Η επίσημη θέση του ΚΚΕ όπως εκφράστηκε από τον δεύτερο ισχυρό άνδρα του Κόμματος τον Γιάννη Ιωαννίδη ήταν πως η συνέχιση του ένοπλου αγώνα θα ήταν καταστροφικό λάθος και θα συνεπάγονταν πολιτική ήττα και πολύ μεγαλύτερη ζημιά για το κόμμα, καθώς το ΚΚΕ θα έχανε τα ερείσματά του στις πόλεις και δεν θα μπορούσε να αναπτύξει καμία μαζική πολιτική δράση.

Ο Άρης απαντούσε πως «η συνέχιση του αγώνα δεν αποτελεί λύση απελπισίας, αλλά λαϊκή προσταγή και επιτακτική ανάγκη. Ο λαός αναρωτιέται: γιατί έφθασα ως εδώ και σταματώ; Γιατί έκανα όλον αυτό τον αγώνα κι έδωσα όλες αυτές τις θυσίες, αν ήταν ο αγώνας μου αυτός να καταλήξει σε απλή αλλαγή του αφεντικού, και στη θέση του Γερμανού και του Γαλλικού να έχω τώρα τον Άγγλο και τον μπουραντά χωροφύλακα; Ή θα έπρεπε από την αρχή να μην κάνω αυτό τον αγώνα αν οι άλλοι επρόκειτο να ρυθμίσουν την τύχη μου και να κανονίσουν το σπίτι μου, ή θα έπρεπε να τον συνεχίσω ώσπου οριστικά να αποτρέψω τον κίνδυνο αυτό. Και ο λαός, ο περίφημος αυτός ελληνικός λαός, ο δήθεν -κατά μερικούς- κουρασμένος, απαντάει μόνος στα ερωτήματα που βάζει στον εαυτό του: καλά άρχισα, καλά έφθασα ως εδώ. Εγκληματικό μου λάθος που θα δείχνει ότι θα είμαι άξιος της τύχης μου θα είναι αν δεν εξακολουθήσω τον αγώνα, αψηφώντας κάθε κόπο και θυσία, ως την πλήρη εθνική ανεξαρτησία, ώσπου να γίνω πραγματικά νοικοκύρης στον τόπο μου.

Δεν έχουμε καμία όρεξη να αυταπατόμαστε ότι θα μας δώσουν ελευθερίες και ότι θα κάνουν ανόθευτα δημοψήφισμα και εκλογές, εφόσον έχουν τη δύναμη στα χέρια τους και δεν υπάρχει καμιά αντίρροπη σε αυτούς δύναμη. Λύση απελπισίας και ουτοπία θα ήταν αν αρκούμασταν σε διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις άοπλων μαζών κατά ενόπλων αντιδραστικών, πράγμα που θα οδηγούσε τη μάζα σε απογοήτευση, με τη συνήθη σκέψη: αφού είχαμε τα όπλα και χάσαμε. Θα νικήσουμε τώρα μόνο με την άοπλη πάλη»;

Βοηθήματα:

Β. Μπαρτζιώτας στο βιβλίο του “Εθνική Αντίσταση και Δεκέμβρης 1944”.

Π. Βενάρδου: “Η Συμφωνία της Βάρκιζας”.

ΚΚΕ Επίσημα κείμενα τ.5.
Γ. Ιωαννίδης Αναμνήσεις. Προβλήματα της πολιτικής του ΚΚΕ στην Εθνική Αντίσταση 1940 -1945.

https://left.gr

https://www.newsbeast.gr

www.efsyn.g

https://istorika-ntokoumenta.blogspot.com

https://tvxs.gr