Α’ Νεκροταφείο Αθηνών: Ενα υπαίθριο μουσείο ιστορίας και πολιτισμού

Το μαυσωλίο του Ερρίκου Σλήμαν


Του Χρήστου Χαραλάμπους

Ισως και μόνο στο άκουσμα της λέξης να δημιουργούνται δυσάρεστα συναισθήματα και, πολύ περισσότερο, μια παρότρυνση να το επισκεφτείς να προκαλεί δέος και αποστροφή. Κι όμως, δεν πρόκειται απλώς για ένα χώρο που αποτελεί την τελευταία κατοικία (όπως συνηθίσαμε να λέμε) κάποιων ανθρώπων.

Για το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών ο λόγος, που κατά γενική ομολογία δεν είναι ένας συνηθισμένος χώρος ταφής αλλά αποτελεί κυρίως ένα υπαίθριο μουσείο της νεότερης και σύγχρονης ιστορίας και του πολιτισμού της Ελλάδας.

Εδώ «συναντώνται» ήρωες του 1821, όπως ο Κολοκοτρώνης, ο Μακρυγιάννης και ο Ανδρούτσος, πολιτικοί σύμμαχοι αλλά και αντίπαλοι που άφησαν το στίγμα τους στην πολιτική ιστορία του τόπου, προσωπικότητες που με την πολιτική ή επαγγελματική τους δράση άφησαν πίσω σημαντικό ιστορικό, πολιτιστικό και κοινωνικό έργο και γι’ αυτό και αγαπήθηκαν από τον πολύ κόσμο… Εδώ βρίσκονται όμως και οι περισσότεροι από τους σημαντικούς συγγραφείς και ποιητές, όπως ο Σεφέρης, ο Σουρής, ο Δημήτρης Χριστοδούλου… αλλά και λαϊκοί καλλιτέχνες που λάτρεψε το σύνολο των Ελλήνων.

Πέραν όμως από τον… ιδιαίτερο πληθυσμό που βρίσκεται συγκεντρωμένος εδώ, το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών που δημιουργήθηκε το 1837, έχει και αρκετά άλλα χαρακτηριστικά που συνθέτουν την ιδιαιτερότητά του. Είναι ένας τεράστιος κήπος αρκετών τετραγωνικών χιλιομέτρων που ξεκινά σχεδόν από το κέντρο της Αθήνας (η κύρια πύλη του βρίσκεται στην οδό Αναπαύσεως, λίγα μέτρα από το καλλιμάρμαρο Παναθηναϊκό Στάδιο και σε μικρή απόσταση από το Ζάππειο) και εκτείνεται μέχρι τη λεωφόρο Υμηττού που συνδέει το Παγκράτι με τα Ιλίσια.

Εκείνο, ωστόσο, που αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό αυτού του χώρου και τον κάνει να ξεχωρίζει είναι τα διάφορα έργα αρχιτεκτονικής και γλυπτικής που, αντί των σταυρών, κοσμούν αρκετούς τάφους, κυρίως αριστοκρατικών και αστικών οικογενειών του 19ου αιώνα και έχουν φιλοτεχνηθεί από σημαντικούς καλλιτέχνες, όπως ο Γιαννούλης Χαλεπάς, ο Δημήτριος Φιλιππότης, ο Κώστας Βαλσάμης και πολλοί άλλοι. Καθένα από αυτά τα έργα κρύβει πίσω του και μια ενδιαφέρουσα ιστορία.

Οπως είναι φυσικό, λόγω της έκτασης και της ιδιομορφίας του, το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών είναι χωρισμένο σε τομείς και διαθέτει πέραν από την κεντρική εκκλησία και άλλους ναούς σε διάφορα σημεία. Σε όλες τις περιπτώσεις κινούνται σε όλο το χώρο ιερωμένοι και άλλοι υπεύθυνοι κατά τομείς οι οποίοι παρέχουν πληροφορίες και κατατοπίζουν τους επισκέπτες ανάλογα με το ενδιαφέρον τους.

Η Μάνα της κατοχής
Η Μάνα της κατοχής

Μπαίνοντας από την κεντρική πύλη το μάτι πέφτει αβίαστα στη δεξιά πλευρά και στο λιτό αλλά τόσο χαρακτηριστικό μνημείο που φιλοτέχνησε ο γλύπτης Κώστας Βαλσάμης και είναι αφιερωμένο στη «Μάνα της κατοχής», την άγνωστη Ελληνίδα μάνα που πέθανε από την πείνα και τις άλλες κακουχίες έχοντα στο στήθος της το ορφανό που άφησε πίσω της.

 

 

 

Το ταφικό Μνημείο του εθνικού ευεργέτη Γεώργιου Αβέρωφ
Το ταφικό Μνημείο του εθνικού ευεργέτη Γεώργιου Αβέρωφ

Εκεί στην αρχή του Νεκροταφείου δεσπόζει και το επιβλητικό ταφικό μνημείο με το άγαλμα του εθνικού ευεργέτη της Ελλάδας Γεώργιου Αβέρωφ, έργο του Δημήτριου Φιλιππότη.

Για την ιστορία αξίζει να αναφέρουμε ότι στα ευεργετήματά του περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Ωδείο Αθηνών αλλά και το περίφημο θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.

 

Το μαυσωλίο του Ερρίκου Σλήμαν
Το μαυσωλίο του Ερρίκου Σλήμαν

Εκατοντάδες είναι τα αγάλματα και γενικότερα τα γλυπτά μνημεία που καλύπτουν τους τάφους επιφανών προσωπικοτήτων της ελληνικής πολιτικής, πολιτιστικής και κοινωνικής ιστορίας των δυο τελευταίων αιώνων. Ανάμεσά τους το μαυσωλείο του Ερρίκου Σλήμαν, του ανθρώπου που με τις αρχαιολογικές ανασκαφές του έφερε στο φως την Τροία και τις Μυκήνες.

Το έργο ανήκει στον επίσης διάσημο αρχιτέκτονα Ερνέστο Τσίλλερ και έχει σχήμα αρχαίου ναού διακοσμημένου με ιστορικές-πολεμικές παραστάσεις.

 

Η «Κοιμωμένη» του Χαλεπά

Η Κοιμωμένη του Γιανούλη Χαλεπά
Η Κοιμωμένη του Γιανούλη Χαλεπά

Εκείνο που όλοι όσοι επισκέπτονται το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών αναζητούν να δουν είναι αναμφίβολα η περίφημη «Κοιμωμένη» του Τήνιου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά. Μια από τις πολλές «κοιμωμένες» που κοσμούν τάφους νεαρών γυναικών.

Το συγκεκριμένο έργο που χαρακτηρίζεται από τις λεπτομέρειες και την εκφραστικότητά του κατασκευάστηκε από τον Χαλεπά το 1880 και καλύπτει τον τάφο της «ωραίας των Αθηνών», όπως έχει χαρακτηριστεί, της νεαρής Σοφίας Αφεντάκη που αυτοκτόνησε στα 18 της, όταν ο πατέρας της πέτυχε το χωρισμό της από τον αγαπημένο της τενόρο Μάριο Τζιοβάνι.

Ο τάφος με την «Ωραία Κοιμωμένη» βρίσκεται σε απόσταση εκατό περίπου μέτρων από την είσοδο του Νεκροταφείου.

Οι αγαπημένοι του θεάτρου και της μουσικής

Χώρο τελευταίας κατοικίας αποτελεί το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών και για τους περισσότερους ανθρώπους της τέχνης που όλοι αγαπήσαμε, ηθοποιούς και τραγουδιστές. Είναι σχεδόν όλοι μαζεμένοι σε 2-3 σημεία του τεράστιου πάρκου.

Οι τάφοι τους, αν και πολύ απλοί, χωρίς μεγαλόπρεπα μνημεία, ωστόσο φαντάζουν επιβλητικοί. Μια επιβλητικότητα που πηγάζει μέσα από το μέγεθος της πορείας και της προσφοράς τους στα πολιτιστικά αλλά και κοινωνικά πράγματα της χώρας.

Βασίλης Γεωργιάδης, Μάνος Κατράκης, Κάρολος Κουν... στη γειτονιά των ανθρώπων της τέχνης
Βασίλης Γεωργιάδης, Μάνος Κατράκης, Κάρολος Κουν… στη γειτονιά των ανθρώπων της τέχνης

Μπαίνοντας στο Νεκροταφείο σε ένα χαμηλότερο επίπεδο στα δεξιά, θα βρεθείς στη «γειτονιά» των θεατράνθρωπων και των σκαπανέων του ελληνικού σινεμά… Μάνος Κατράκης, Κάρολος Κουν, Βασίλης Γεωργιάδης, Ελλη Λαμπέτη, Βασίλης Λογοθετίδης, Αλίκη Βουγιουκλάκη…

Εκεί ανάμεσά τους και ο Βασίλης Τσιτσάνης αλλά και ο χαράκτης Τάσσος.

 

Νίκος Ξυλούρης και Δημήτρης Μητροπάνος
Νίκος Ξυλούρης και Δημήτρης Μητροπάνος

Σε ένα ύψωμα στα μέσα του κοιμητηρίου «έστησε» το δικό της «στέκι» μια άλλη ομάδα εκλεκτών και αγαπημένων. Την αρχή έκανε το 1980 ο Αρχάγγελος της Κρήτης και στα χρόνια που ακολούθησαν η καλλιτεχνική συντροφιά όλο και μεγάλωσε…

Δίπλα στον Νίκο Ξυλούρη ο Δημήτρης Μητροπάνος, δίπλα του η Ρίτα Σακελλαρίου, ένα μέτρο πιο κει ο Στράτος Διονυσίου… Κι απέναντί τους η μεγάλη ρεμπέτισσα Σωτηρία Μπέλλου…

Αβίαστα αντηχούν στ’ αυτιά σου λόγια βγαλμένα απ’ τις φωνές τους που άλλοτε έδιναν δύναμη και εμψύχωναν σε καιρούς πονηρούς και δύσκολους κι άλλοτε καλούσαν την ψυχή να χαρεί τη ζωή και να διασκεδάσει…

Σε άλλα σημεία ο επισκέπτης θα συναντήσει και πολλούς άλλους αγαπημένους του θεάτρου και της μουσικής, όπως ο Μάνος Λοΐζος, η Τζένη Καρέζη, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Μαρίκα Κοτοπούλη, η Κατίνα Παξινού…

Τρία ονόματα-σύμβολα

Συγκίνηση και ανατριχίλα είναι τα συναισθήματα που σε κυριεύουν καθώς στην περιδιάβασή σου στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, τα βήματα σε οδηγούν μπροστά σε τρεις τάφους (ο ένας δίπλα στον άλλο) με τρία ονόματα-σύμβολα, χαραγμένα στις ξεθωριασμένες μαρμάρινες πλάκες.

Τρεις αγωνιστές της δημοκρατίας, ό,τι πιο αντιπροσωπευτικό για μια από τις πιο σκοτεινές και αντιδημοκρατικές εποχές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Οι τάφοι των Γρηγόρη Λαμπράκη, Σωτήρη Πέτρουλα και Νικηφόρου Μανηλαρά
Οι τάφοι των Γρηγόρη Λαμπράκη, Σωτήρη Πέτρουλα και Νικηφόρου Μανηλαρά

Γρηγόρης Λαμπράκης, ο ειρηνιστής βουλευτής της ΕΔΑ, ο οποίος δολοφονήθηκε από το παρακράτος της Δεξιάς τον Μάιο του ’63 στη Θεσσαλονίκη…

Σωτήρης Πέτρουλας, ο φοιτητής, μέλος της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη που δολοφονήθηκε τον Ιούλιο του ’65 στο κέντρο της Αθήνας από αστυνομικούς στη διάρκεια διαδήλωσης…

Νικηφόρος Μανδηλαράς, ο δικηγόρος, δημοσιογράφος και πολιτευτής που το πτώμα του ξεβράστηκε τον Μάιο του ’67 σε ακτή της Ρόδου. Λίγες μέρες πριν είχε επιβιβαστεί κρυφά σε πλοιάριο με προορισμό την Κύπρο, αφού απειλείτο η ζωή του από τη χούντα, επειδή ήταν συνήγορος υπεράσπισης στην υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ».