Του συνεργάτη μας, Βαγγέλη Αρεταίου

  • Η τουρκική κοινωνία σήμερα δείχνει όλο και πιο έντονα σημάδια έντασης, αστάθειας, ανομίας και προβληματικών κοινωνικών συμπεριφορών
  • Η προβολή στρατιωτικής ισχύος της Άγκυρας προς τα έξω αρχίζει να έχει ένα βαρύ τίμημα στο εσωτερικό της Τουρκίας

Την ώρα που ο Ταγίπ Ερντογάν συνεχίζει να προβάλλει μια ισχυρή χώρα στην ευρύτερη της περιοχή, συγκεντρώνοντας όλο και περισσότερα στρατεύματα στη Συρία, στέλνοντας καράβια στη Μεσόγειο και όπλα στη Λιβύη, συνομιλώντας διαρκώς με τον Τραμπ και τον Πούτιν και τους Ευρωπαίους, η Τουρκία και η κοινωνία της συσσωρεύουν ένταση, πίεση, δυστυχία, φτώχεια, αβεβαιότητα και αστάθεια.

Αυτό λένε επικριτές του Τούρκου Προέδρου αλλά και πολιτικοί αναλυτές που σημειώνουν ότι η προβολή στρατιωτικής ισχύος της Άγκυρας προς τα έξω αρχίζει να έχει ένα βαρύ τίμημα στο εσωτερικό της Τουρκίας. Βετεράνοι αναλυτές των τουρκικών πραγμάτων δεν κρύβουν την ανησυχία τους, καθώς εκτιμούν ότι οι κινήσεις του Τούρκου Προέδρου είναι πια τακτικής χωρίς στρατηγικό βάθος και ότι η κοινωνία οδεύει στα όριά της.

Εκσυγχρονισμός και αστάθεια

Το βασικό πλέον ερώτημα που απασχολεί ξένους και Τούρκους αναλυτές είναι κατά πόσο η κοινωνία μπορεί να αντέξει όλη αυτή τη συσσώρευση πίεσης και απο-θεσμοποίησης. Πόσω μάλλον που η τουρκική κοινωνία βρίσκεται εδώ και χρόνια σε μια πορεία προς τον εκσυγχρονισμό δίχως επιστροφή. Έναν βαθύ εκσυγχρονισμό που ο Ταγίπ Ερντογάν, όπως όλες οι πολιτικές ηγεσίες παντού, αδυνατεί να ελέγξει και να χειραγωγήσει. Όπως έγραψε στο μνημειώδες έργο του «Πολιτική τάξη σε κοινωνίες που αλλάζουν» ο Αμερικανός πολιτικός φιλόσοφος Σάμουελ Λίντινγκτον, «ο νεοτερισμός παράγει σταθερότητα, ενώ ο εκσυγχρονισμός παράγει αστάθεια».

Μέσα από την οπτική αυτή, τα όσα συμβαίνουν στην Τουρκία σήμερα αποτελούν μια βαθιά τομή με το παρελθόν της και με το πώς το «κλασικό» τουρκικό κράτος θεωρούσε και διαχειριζόταν την ισχύ της χώρας και αυτό έχει άμεση σχέση με τις κοινωνιολογικές και ανθρωπολογικές δυναμικές που ταλανίζουν την κοινωνία.

Ο Ταγίπ Ερντογάν και το καθεστώς του δεν ηγούνται της κοινωνίας, αλλά είναι παράγωγα της κοινωνίας και των μεταλλάξεών της.

Ωστόσο, ο τρόπος που έχει επιλέξει ο Τούρκος Πρόεδρος να διαχειρίζεται την πολιτική του δύναμη έρχεται σταδιακά σε τροχιά μετωπικής σύγκρουσης με την ίδια του την κοινωνία, ακόμα και με κοινωνικές ομάδες που μέχρι πρότινος τον υποστήριζαν και που ίσως εξακολουθήσουν για κάποιο διάστημα να τον στηρίζουν λόγω έλλειψης άλλων επιλογών και λόγω του φόβου που συστηματικά τροφοδοτείται.

Ακαδημαϊκοί και αναλυτές εκτιμούν ότι η τουρκική κοινωνία σήμερα δείχνει όλο και πιο έντονα σημάδια έντασης, αστάθειας, ανομίας και προβληματικών κοινωνικών συμπεριφορών που ουσιαστικά υποσκάπτουν τη σκληρή ισχύ, την οποία η Άγκυρα επιμένει να προβάλλει προς τα έξω, καθιστώντας εξαιρετικά αβέβαιο το μέλλον της χώρας.

«Διαβάστε Ντουρκχάιμ»

Την περασμένη βδομάδα, ο αρχηγός του ισλαμικού κόμματος της Ευδαιμονίας (SP), Τεμέλ Καραμολάογλου, απηύθυνε έκκληση στην κυβέρνηση να μελετήσει τον Γάλλο κοινωνιολόγο Εμίλ Ντουρκχάιμ, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για την αύξηση των αυτοκτονιών στην Τουρκία.

«Ο Ντουρκχάιμ λέει ότι “αν οι αυτοκτονίες σε μια κοινωνία καταγράφουν κατακόρυφη αύξηση σε μια μικρή χρονική περίοδο, οι λόγοι της αύξησης αυτής δεν είναι προσωπικοί αλλά κοινωνικοί”. Αν δεν θέλετε να ακούσετε εμάς, τουλάχιστον ακούστε τον Ντουρκχάιμ», είπε ο Τεμέλ Καραμολάογλου.

Και δεν είναι ο μόνος πολιτικός που προειδοποιεί για την αύξηση των αυτοκτονιών στη χώρα.

Ο αντιπρόεδρος του κεμαλικού Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) Αϊκούτ Ερντογντού, αναφερόμενος στα πρόσφατα στοιχεία της Τουρκικής Στατιστικής Υπηρεσίας για τις αυτοκτονίες, υπογράμμισε ότι σχεδόν εννέα άτομα αυτοκτονούν κάθε μέρα στην Τουρκία, σημειώνοντας ότι ο βασικός λόγος αυτοκτονιών είναι οι δυσχερείς οικονομικές συνθήκες.

«Σύμφωνα με την Τουρκική Στατιστική Υπηρεσία, 50.378 άτομα αυτοκτόνησαν τα τελευταία 17 χρόνια. Ο αριθμός για το 2018 είναι 3.161. Αυτό σημαίνει ότι 8,6 άτομα αυτοκτονούν κάθε μέρα κατά μέσον όρο. Από τα 3.161 άτομα, οι 2.391 είναι άντρες και 770 είναι γυναίκες. Το γεγονός ότι 75% των αυτοκτονιών γίνονται από άντρες που έχουν οικογένειες δείχνει το πόσο δυσβάστακτες έχουν γίνει οι οικονομικές δυσκολίες», είπε ο Αϊκούτ Ερντογντού.

Σε μια κοινωνία που βρίσκεται στη δίνη του εκσυγχρονισμού, η αύξηση αυτοκτονιών δεν έχει να κάνει μόνο με την οικονομία, επισημαίνουν κοινωνιολόγοι με τους οποίους συνομίλησε η «Κυριακάτικη Χαραυγή», αλλά η δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας έχει άμεση σχέση με τον αριθμό των αυτοκτονιών.

Λιγότερο ευτυχισμένοι

Μαζί με τις αυτοκτονίες μειώνεται σταθερά και το ποσοστό των Τούρκων πολιτών που δηλώνουν ευτυχισμένοι, σύμφωνα πάντα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Τουρκικής Στατιστικής Υπηρεσίας, που καταγράφουν ιστορικό χαμηλό για το 2019 τα τελευταία δεκαεφτά χρόνια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, το 52,4% των Τούρκων δήλωσε ευτυχισμένο το 2019, ενώ το ποσοστό αυτό ήταν 53,4% το 2018 και 59,3% το 2003. Οι γυναίκες δηλώνουν πιο ευτυχισμένες με 57%, ενώ οι άντρες λιγότερο, με 47,6%.

Την ίδια ώρα, σύμφωνα με τον αντιπολιτευόμενο Τύπο, καταγράφεται κατακόρυφη αύξηση της κατανάλωσης ψυχοφαρμάκων, κυρίως αντικαταθλιπτικών. Τα τελευταία δέκα χρόνια, η χρήση αντικαταθλιπτικών πενταπλασιάστηκε και έφτασε τα 70 εκατομμύρια κουτιά το 2019. Και πάλι, η αύξηση του άγχους και των ψυχολογικών προβλημάτων έχει άμεση σχέση και με τις δυναμικές αλλαγών και εκσυγχρονισμού μιας κοινωνίας, αλλά η πόλωση και η αβεβαιότητα που αυξάνονται διαρκώς στην τουρκική κοινωνία διαδραματίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο, εκτιμούν ακαδημαϊκοί.

Σημαντικά προβλήματα καταγράφονται στους νέους, καθώς, όπως καταγράφει πρόσφατη μελέτη της δεξαμενής σκέψης IstanPol της Κωνσταντινούπολης, οι νέοι δεν είναι αισιόδοξοι για το μέλλον της Τουρκίας, κατηγορούν τους πολιτικούς, την κοινωνία και τους Σύρους πρόσφυγες για τα προβλήματά τους, ενώ εκφράζουν έντονη ανησυχία για την προοπτική της ανεργίας και των οικονομικών δυσκολιών.

Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια καταγράφεται στην Τουρκία μια πολύ σημαντική διαρροή επιστημονικού προσωπικού εκ μέρους κυρίως των νέων.

Αβεβαιότητα και κάπνισμα

Παράλληλα με τις ανησυχητικές αυτές κοινωνικές δυναμικές, οι εξελίξεις, τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εξωτερικό της χώρας, αυξάνουν το αίσθημα ανασφάλειας και αβεβαιότητας.

Αναλυτές επισημαίνουν ότι έχει αυξηθεί κατακόρυφα ο αριθμός όπλων που κυκλοφορούν στην τουρκική κοινωνία, με μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στον τουρκικό Τύπο να κάνει λόγο για 18 εκατομμύρια παράνομα όπλα.

Η πρόσφατη εξέλιξη στην υπόθεση του Τούρκου φιλάνθρωπου Οσμάν Καβάλα, που είχε φυλακιστεί για πάνω από δύο χρόνια με την κατηγορία ότι είχε διαδραματίσει ρόλο στις διαδηλώσεις στο Γκεζί τον Ιούνιο του 2013, τροφοδοτεί το αίσθημα ότι η Δικαιοσύνη έχει χάσει την ανεξαρτησία της. Ο Οσμάν Καβάλα συνελήφθη αμέσως σχεδόν μετά την απόφαση δικαστηρίου που τον αθώωνε για το Γκεζί με τη νέα κατηγορία περί εμπλοκής του στην απόπειρα πραξικοπήματος του 2016. Την ώρα που διακινούνται έντονες φημολογίες περί νέου πραξικοπήματος και που η οικονομία βρίσκεται σε νέα στενωπό, σύμφωνα με οικονομικούς αναλυτές.

Επικριτές του Τούρκου Προέδρου αλλά και πολιτικοί αναλυτές σημειώνουν ότι όλα αυτά γίνονται την ώρα που η Άγκυρα ανεβάζει διαρκώς τους τόνους στη Συρία και ετοιμάζεται ενδεχομένως για μια μετωπική σύγκρουση με το καθεστώς Άσαντ.

Ωστόσο, όπως επισημαίνουν τα ίδια πρόσωπα, ο Ταγίπ Ερντογάν παραμένει σε άλλο μήκος κύματος και απομακρύνεται όλο και πιο πολύ από την κοινωνία και τις πραγματικότητές της, επιμένοντας να προσπαθεί να ελέγχει τα πάντα, λένε τα ίδια πρόσωπα. Και σημειώνουν ότι σε ομιλία του στους βουλευτές του κόμματός του την περασμένη βδομάδα, ο Τούρκος Πρόεδρος είπε ότι το κάπνισμα απαγορεύεται αυστηρά σε όλους τους χώρους του επιτελείου του ΑΚΡ και προειδοποίησε ότι θα κάνει ο ίδιος ελέγχους.