Της Λήδας Κουρσουµπά*

Η αλµατώδης πρόοδος της τεχνολογίας επηρεάζει, είτε άµεσα είτε έµµεσα, σχεδόν κάθε πτυχή της σύγχρονης καθηµερινότητας, περιλαµβανοµένης της σχέσης των γονιών µε τα παιδιά τους. Το σηµερινό ψηφιακό περιβάλλον δηµιουργεί προϋποθέσεις και δυνατότητες νέων τύπων επικοινωνίας και προωθεί ένα εναλλακτικό πλαίσιο κοινωνικής αλληλεπίδρασης, όπου τα όρια ανάµεσα στο δηµόσιο και το ιδιωτικό µπορούν εύκολα να διαρραγούν.

Σε αυτό, ακριβώς, το πλαίσιο εντάσσεται και η επιλογή πολλών γονιών να χρησιµοποιούν διάφορες διαδικτυακές πλατφόρµες, για να κοινοποιήσουν ιστορίες και να µοιραστούν πληροφορίες, µε τη µορφή ή τη συνοδεία οπτικοακουστικού υλικού, στις οποίες κεντρικοί πρωταγωνιστές είναι τα παιδιά τους. Αυτή η πρακτική, γνωστή µε τον όρο «sharenting» (από το share που σηµαίνει µοιράζοµαι και το parenting που αναφέρεται στην ενάσκηση του γονικού ρόλου), είναι ιδιαίτερα δηµοφιλής και ταυτόχρονα αποτελεί, τα τελευταία χρόνια, αντικείµενο δηµοσίου διαλόγου και αρκετές φορές στόχο κριτικής.


Γονείς που συνηθίζουν να ανεβάζουν υλικό που αφορά τα παιδιά τους ενεργούν, τις περισσότερες φορές, µε καλές προθέσεις. Για πολλούς ενήλικες, οι διαδικτυακές κοινωνικές πλατφόρµες διαµορφώνουν µια εκτεταµένη κοινότητα στην οποία θέλουν να έχουν συνεχή και ενεργό εµπλοκή. Οι αναρτήσεις που αφορούν τα παιδιά τους είναι ένας τρόπος επικοινωνίας. Μέσω αυτών επιδιώκουν να ανταλλάξουν απόψεις και προβληµατισµούς µε άλλα µέλη της κοινότητας αυτής και όχι αποκλειστικά και µόνο µε τους φίλους και γνωστούς, σε σχέση µε θέµατα που αφορούν τα παιδιά τους και τα παιδιά γενικότερα. Την ίδια στιγµή, οι αναρτήσεις παρέχουν το όχηµα για την ενίσχυση της παρουσίας των παιδιών στον δηµόσιο χώρο.

Καθιστούν τα παιδιά κοινωνικά ορατά, τους προσφέρουν µια θέση και ρόλο στη ζωή της κοινότητας, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις γίνονται µέσο για να ακουστούν. Ακόµη, σε αρκετές περιπτώσεις, στόχος των αναρτήσεων των γονιών είναι να προβάλουν ένα πρόβληµα/ένα ζήτηµα/µια κατάσταση, που αφορά πολλά άλλα παιδιά, πέρα από το δικό τους και µε τον τρόπο αυτό να ευαισθητοποιήσουν φίλους και γνωστούς, αλλά και την ευρύτερη κοινωνία.

Σε άλλες περιπτώσεις, µάλλον τις περισσότερες, πρόθεση των γονιών είναι να µοιραστούν µέσω των αναρτήσεών τους µε διαδικτυακούς τους φίλους και γνωστούς, τις χαρές, τις επιτυχίες ή κάποιες σηµαντικές στιγµές των παιδιών τους. Με τις αναρτήσεις τους οι γονείς, συνειδητά ή όχι, αναδεικνύουν την κεντρική θέση που έχουν τα παιδιά τους στην προσωπική τους ζωή, αλλά και το πόση βαρύτητα έχει η πορεία των παιδιών τους στη διαµόρφωση της δικής τους αυτο-θεώρησης.

Ανεξάρτητα από τις προθέσεις ή την αφορµή µε την οποία οι γονείς ενεργούν, είναι αναντίλεκτο γεγονός ότι µέσα από τις αναρτήσεις αυτές δηµοσιοποιείται τεράστια πληροφόρηση για το παιδί, η οποία µπορεί να ξεκινά ακόµη πριν από τη γέννησή του και περιλαµβάνει δεδοµένα προσωπικού χαρακτήρα του παιδιού. Σε αυτά τα δεδοµένα είναι δυνατόν να έχει πρόσβαση ο οποιοσδήποτε και αυτό συνεπάγεται πολλαπλούς κινδύνους για το παιδί [π.χ. την παράνοµη χρήση αυτού του υλικού για τη δηµιουργία ψεύτικου προφίλ (digital kidnapping), την άντληση πληροφοριών από επιτήδειους που θα ήθελαν να βλάψουν το παιδί αφού κερδίσουν την εµπιστοσύνη του, τη χρήση του υλικού ως µέσου εκφοβισµού ή την αναπαραγωγή του υλικού, είτε ως έχει είτε µετά από µερική αλλοίωση, σε ιστότοπους που προωθούν την παιδική πορνογραφία].

Ένα άλλο σηµαντικό θέµα που προκύπτει από τις αναρτήσεις αυτές σχετίζεται µε το ψηφιακό αποτύπωµα και τη διαδικτυακή ιδιωτικότητα των παιδιών. Οι πληροφορίες και το υλικό που αναρτούν οι γονείς διαγράφουν ένα διαδικτυακό προφίλ και διηγούνται µια ιστορία του παιδιού. Με τον τρόπο αυτό τα δεδοµένα των αναρτήσεων για το παιδί δυνατόν να έχουν καθοριστική συµβολή στον τρόπο µε τον οποίο το ίδιο το παιδί αντιλαµβάνεται τον εαυτό του και στο πώς οι άλλοι το προσλαµβάνουν και να επηρεάζουν το δικαίωµά του για αυτοκαθορισµό και αυτονοµία. Οι αναρτήσεις δυνατόν να αφορούν ένα κοµµάτι της ιστορίας του παιδιού, µέσα από την οπτική των γονιών.

Μια ιστορία, την οποία το παιδί δεν θα έχει ποτέ την ευκαιρία να επιλέξει να τη διηγηθεί µε τους δικούς του όρους, µέσα από τη δική του οπτική, είτε ακόµη να µην τη µοιραστεί καθόλου. Σχετική είναι η επισήµανση των µελών της Οµάδας Εφήβων Συµβούλων της Επιτρόπου Προστασίας των ∆ικαιωµάτων του Παιδιού, σε διαβούλευση που είχα µαζί τους, ότι είναι σηµαντικό πριν κάποιο τρίτο άτοµο -συµπεριλαµβανοµένων και των γονιών τους- δηµοσιοποιήσει υλικό που τα αφορά, να ζητείται η συγκατάθεσή τους, καθώς και να διασφαλίζεται ότι το περιεχόµενο του υλικού δεν προσβάλλει µε οποιονδήποτε τρόπο την αξιοπρέπειά τους -όπως τα ίδια τα παιδιά την αντιλαµβάνονται.

Η άσκηση του γονικού ρόλου είναι ταυτόχρονα δικαίωµα και ευθύνη. Οι γονείς οφείλουν, µε τις επιλογές και συµπεριφορές τους, να εξυπηρετούν πρωτίστως τη διασφάλιση του συµφέροντος του παιδιού τους. Ακόµη και όταν ασκούν δικά τους ατοµικά δικαιώµατα, όπως είναι το δικαίωµά τους να εκφράζονται ελεύθερα. Η άσκηση του δικαιώµατος της διαδικτυακής έκφρασης των γονιών, όταν αφορά τα παιδιά τους θα πρέπει να ασκείται υπεύθυνα και παιδοκεντρικά, ούτως ώστε να µην παραβιάζει το δικαίωµα της διαδικτυακής ιδιωτικότητας των παιδιών.

Οι γονείς µέσα από τις αναρτήσεις τους, ειδικά όταν αυτές περιέχουν υλικό που αφορά τα παιδιά τους, αναµένεται να επιδεικνύουν ιδιαίτερη προσοχή ως προς το περιεχόµενο και την ποσότητα των πληροφοριών που δηµοσιοποιούν. Αναµένεται, επίσης, να αξιολογούν το σκοπό της δηµοσιοποίησης, να συνυπολογίζουν τις πιθανές επιπτώσεις της ανάρτησης στο παιδί τους και να εξετάζουν θέµατα προστασίας από κινδύνους και θέµατα ευηµερίας και αξιοπρέπειας των παιδιών τους. Πολύ περισσότερο, οφείλουν να σέβονται την άποψη του παιδιού τους, δίνοντάς του, ανάλογα µε την ηλικία και την ωριµότητά του, τη δυνατότητα να διατυπώνει τις απόψεις του για δηµοσιοποιήσεις που το αφορούν, παρέχοντάς του τη δυνατότητα να καθορίζει το ίδιο το δικό του ηλεκτρονικό αποτύπωµα.

Ως εκ τούτου, θεωρώ ότι η ενηµέρωση και η ευαισθητοποίηση των γονιών και η καλλιέργεια κουλτούρας σεβασµού των δικαιωµάτων του παιδιού συνιστούν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο είναι δυνατόν να θεµελιωθεί µια υπεύθυνη παιδοκεντρική γονική συµπεριφορά, σε ό,τι αφορά το sharenting.

Γονείς ενηµερωµένοι και ευαισθητοποιηµένοι ενεργούν πρωτίστως και πάνω από όλα µε τρόπο παιδοκεντρικό, ακόµη και όταν ασκούν ένα ατοµικό τους δικαίωµα, όπως είναι το δικαίωµά τους στην ελευθερία (διαδικτυακής) έκφρασης. Το σκοπό της ενηµέρωσης και ευαισθητοποίησης των γονιών προωθεί η Εθνική Στρατηγική για ένα καλύτερο διαδίκτυο για τα παιδιά, του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισµού, υπό το συντονισµό του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, στην οποία συµµετέχω ως Επίτροπος Προστασίας των ∆ικαιωµάτων του Παιδιού.

*Επίτροπος Προστασίας των ∆ικαιωµάτων του Παιδιού

Το άρθρο βασίζεται στην «Τοποθέτηση της Επιτρόπου Προστασίας των ∆ικαιωµάτων του Παιδιού, Λήδας Κουρσουµπά, αναφορικά µε τη δηµοσιοποίηση σε διαδικτυακά µέσα υλικού µε παιδιά από τους γονείς/κηδεµόνες τους και το δικαίωµα των παιδιών στη διαδικτυακή ιδιωτικότητα, Απρίλιος 2019», η οποία είναι αναρτηµένη στο www.childcom.org.cy στο σύνδεσµο Για ενήλικες / Η άποψη της Επιτρόπου / Επίσηµες Θέσεις / Εκθέσεις / Πορίσµατα.

Μας έχεις Like στο Facebook ;