Ανθρωπόκαινο ή κενό νοήμονων ανθρώπων;

Του
Καθηγητή Γιάννη Βογιατζάκη*

 

[…το Ανθρωπόκαινο, αυτή η ανθρώπινη επικράτηση στις γεωλογικές, βιολογικές, χηµικές και ατµοσφαιρικές διεργασίες της γης, είναι µια αναµφισβήτητη πραγµατικότητα [Crutzen και Schwagel 2011]

Αφιερωµένο στην Παγκόσµια Μέρα Περιβάλλοντος

Το παρόν άρθρο δεν είναι άλλο ένα επετειακό κείµενο για το περιβάλλον. Ο συµβολισµός των επετείων είναι κατανοητός και επιθυµητός. Όταν τόσες ηµέρες του χρόνου αφιερώνονται στα στοιχεία του φυσικού µας κεφαλαίου, δεν είναι µάλλον ξεκάθαρο ότι τα προβλήµατα είναι υπαρκτά και όχι αόριστα;

Η συζήτηση για την «ιδιαιτερότητα» της εποχής που διανύουµε είχε ξεκινήσει ήδη από τα τέλη του 20ού αιώνα. Η έκτη µαζική εξαφάνιση ειδών στον πλανήτη µε κύριο αίτιο τον άνθρωπο και οι παρατηρούµενες –δυσµενείς– αλλαγές στο κλίµα, δεν άφηναν και πολλά περιθώρια άρνησης (αν και υπήρχαν/ουν πολλοί, µάλιστα, αρνητές). Το 2000 ο Νοµπελίστας Χηµείας καθηγ. Paul Crutzen, για πρώτη φορά, προτείνει την καθιέρωση µιας νέας γεωλογικής εποχής, τη λεγόµενη «περίοδο του Ανθρωπόκαινου», διατυπώνοντας την άποψη ότι η Γη διανύει µια εποχή που χαρακτηρίζεται από τον καταλυτικά αρνητικό ρόλο του ανθρώπου στον πλανήτη. […] ∆εν υπάρχουν λύσεις; Προφανώς ναι, και στη σχετική επιστηµονική βιβλιογραφία αναφέρονται συχνά τρία (3) πιθανά σενάρια ή προσεγγίσεις αν προτιµάτε:

– Ο δρόµος της βιώσιµης ανάπτυξης: η ικανοποίηση των αναγκών µας µε γνώµονα αυτές των συστηµάτων του πλανήτη.

– Η γεωµηχανική παρέµβαση στους βιογεωχηµικούς κύκλους του άνθρακα, του νερού, του οξυγόνου και του αζώτου.

– Η κιβωτός του Νώε: η συντεταγµένη αποχώρηση από τον πλανήτη Γη για άλλους πλανήτες.

Αντί σχολιασµού, θα αναφερθώ στο  πρόσφατο βιβλίο του Αµερικάνου καθηγητή Βιολογίας, Edward Ο. Wilson, µε τίτλο Μισή Γη (Half Earth). Ο συγγραφέας περιγράφει µε τα πιο όµορφα χρώµατα το ρόλο της βιοποικιλότητας στην καθηµερινότητά µας, αλλά και µε τον πλέον ζοφερό τρόπο τις συνέπειες της συνεχόµενης απώλειάς της, για να εξηγήσει για ποιους λόγους θα πρέπει να προστατευτεί ο µισός πλανήτης. Από τι; Μα από εµάς τους κατοίκους του. Και από ποιους; Και πάλι από εµάς! Και εδώ είναι το οξύµωρο. Η σωτηρία του πλανήτη εξαρτάται από τη µεγαλύτερη απειλή του, τον παγκόσµιο πληθυσµό των 8 δισεκατοµµυρίων.

Και αν θεωρείτε ότι η αναγκαία προστασία του µισού πλανήτη είναι άλλη µια οικολογική υπερβολή, σας προτρέπω να συνεχίσετε να διαβάζετε. Το «οικολογικό αποτύπωµα» είναι ένας δείκτης, ο οποίος συνυπολογίζει τη βιοικανότητα του συστήµατος Γη σε σχέση µε τη ζήτηση και τη χρήση φυσικών πόρων. Ή, πιο απλουστευµένα, αποτυπώνει τις ανθρώπινες απαιτήσεις σε φυσικούς πόρους, ώστε να διατηρηθεί ο συγκεκριµένος τρόπος ζωής µας. To παγκόσµιο οικολογικό αποτύπωµα αυτή τη στιγµή που γράφω είναι 1.7 Γαίες. ∆ηλαδή, για να συνεχίσουµε µε τις καθηµερινές µας συνήθειες και το υπάρχον µοντέλο ανάπτυξης, χρειαζόµαστε σχεδόν 2 Γαίες ετησίως. Προφανώς και υπάρχουν µεγάλες διαφοροποιήσεις ανά χώρα, όµως τα συστήµατα του πλανήτη (η βιόσφαιρα, η γεώσφαιρα) δεν γνωρίζουν εθνικά σύνορα.

Προσπαθώ πάντα να µπαίνω µε φειδώ σε «ξένα χωράφια» (επιστηµονικά πεδία) αναγνωρίζοντας την άγνοιά µου και συνήθως περιορίζοµαι σε αφελείς ερωτήσεις 8χρονου, όπως: Μα αφού η γη και οι πόροι της είναι πεπερασµένοι πώς έχουµε την απαίτηση για συνεχή οικονοµική ανάπτυξη; Χρησιµοποιώντας οικονοµικούς όρους, βρισκόµαστε εδώ και καιρό σε (οικολογικό) έλλειµµα. Το πρόβληµα είναι ότι δεν µπορούµε να δανειστούµε από κάπου αλλού! Ο εποικισµός του Άρη θ’ αργήσει λίγο ακόµα και τουλάχιστον η δική µου γενιά δεν θα τον προλάβει.

Σε αντίθεση µε τις άλλες απειλές φυσικής προέλευσης (σεισµοί, ηφαιστειογενείς εκρήξεις, κατολισθήσεις), η ειδοποιός διαφορά της απειλής άνθρωπος είναι ότι είναι µια «σκεπτόµενη» απειλή. […] Όπως γράφει ο Ε.Ο. Wilson, οι επιστήµονες του µέλλοντος θα γράψουν για τον Ανθρωπόκαινο ότι «…συνδύασε την τεχνολογική πρόοδο µε τις χειρότερες πτυχές της ανθρώπινης φύσης. Τι φοβερή στιγµή για τους ανθρώπους και για την υπόλοιπη ζωή στον πλανήτη».

* ∆ιευθυντής του Εργαστηρίου ∆ιαχείρισης Χερσαίων Οικοσυστηµάτων, Ανοικτό Πανεπιστήµιο Κύπρου – Επισκέπτης Καθηγητής στο Università di Milano-Bicocca

Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.