Άρης Κωνσταντινίδης: Το διεθνές δίκαιο απαγορεύει μονομερείς ενέργειες στην περιοχή Καστελόριζου

Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, εφόσον η θαλάσσια περιοχή γύρω από το Καστελόριζο δεν έχει οριοθετηθεί, τα ενδιαφερόμενα κράτη έχουν υποχρέωση να απέχουν από μονομερείς ενέργειες, όπως οι ερευνητικές γεωτρήσεις ή και οι σεισμικές έρευνες, που διακινδυνεύουν ή εμποδίζουν την επίτευξη μελλοντικής συμφωνίας. 

Αυτό τονίζει σε συνέντευξή του στη «Χαραυγή» ο αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, Αριστοτέλης Κωνσταντινίδης. Εκτιμά ότι μία προφανής επιδίωξη της Τουρκίας με την έκδοση NAVTEX για σεισμικές έρευνες νότια του Καστελόριζου, είναι να αποτρέψει ενδεχόμενη συμφωνία της Ελλάδας με την Αίγυπτο ή και την Κυπριακή Δημοκρατία που θα έδινε στο Καστελόριζο (μαζί με τις Στρογγύλη και Ρω) πλήρη επήρεια, δηλαδή τη μέγιστη δυνατή υφαλοκρηπίδα, αποκλείοντας με αυτό τον τρόπο τα όποια δικαιώματα της Τουρκίας στην περιοχή. Ο κ. Κωνσταντινίδης υποδεικνύει ότι η αντίληψη περί κυρώσεων που επικρατεί στην κοινή γνώμη σε Ελλάδα και Κύπρο είναι απλουστευτική και δημιουργεί υπέρμετρες προσδοκίες, οι οποίες συχνά διαψεύδονται.

Συνέντευξη στη Νίκη Κουλέρμου

Η τουρκική προκλητικότητα εντείνεται στην Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο, αλλά η διεθνής κοινότητα παρουσιάζεται απρόθυμη να την αναχαιτίσει είτε με κυρώσεις είτε άλλως πως. Τι φταίει;

Η αντίληψη περί κυρώσεων που επικρατεί στην κοινή γνώμη σε Ελλάδα και Κύπρο είναι απλουστευτική και δημιουργεί υπέρμετρες προσδοκίες, οι οποίες συχνά διαψεύδονται. Στο διεθνές δίκαιο δεν υπάρχει αυτόματος μηχανισμός επιβολής κυρώσεων κάθε φορά που γίνεται παραβίαση. Αυτό είναι μια δομική αδυναμία του διεθνούς δικαίου. Η επιβολή κυρώσεων προϋποθέτει πολιτική απόφαση από τα συλλογικά όργανα που έχουν τέτοια αρμοδιότητα (π.χ. Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, Ευρωπαϊκή Ένωση για ορισμένα ζητήματα). Για τη λήψη τέτοιας απόφασης θα πρέπει να συμπίπτουν οι απόψεις των κρατών που συμμετέχουν σε αυτά τα όργανα, και δη των ισχυρότερων, κάτι που είναι αρκετά δύσκολο και εξαρτάται από πολλές παραμέτρους, όπως η βαρύτητα της παραβίασης, τα συμφέροντα που διακυβεύονται αλλά και η χρονική συγκυρία. Τα κράτη είναι γενικώς απρόθυμα να επιδεινώνουν τις σχέσεις τους με άλλα κράτη, και δη σημαντικά, όπως η Τουρκία (ακόμη και εάν αναγνωρίζουν ότι παρανομεί), και να θέτουν σε κίνδυνο τα οικονομικά ή άλλα συμφέροντα που έχουν εάν δεν βλάπτονται δικά τους ζωτικά συμφέροντα. Η αλληλεγγύη περιορίζεται σε λεκτικό και διπλωματικό επίπεδο, σε φραστικές καταδίκες ή την έκφραση λύπης ή απογοήτευσης και δεν μετουσιώνεται σε απτές και δη αποτρεπτικές ενέργειες. Επιπλέον, υπάρχουν και ισχυρά κράτη που παρέχουν πολύτιμη ανοχή ή και στήριξη στον Ερντογάν, διευκολύνοντας έτσι την πολιτική του.

Γιατί η Τουρκία επέλεξε να εντείνει τις προκλήσεις της από την περιοχή του Καστελόριζου; Ο όρος «αμφισβητούμενα ύδατα» τής δίνει το δικαίωμα σε κάθε περίπτωση να προβεί σε ερευνητικές γεωτρήσεις στην περιοχή;

Μία προφανής επιδίωξη της Τουρκίας με την έκδοση NAVTEX για σεισμικές έρευνες νότια του Καστελόριζου, στη νοητή μέση γραμμή ανάμεσα στο Καστελόριζο και τις ακτές της Αιγύπτου και της Κύπρου, είναι να αποτρέψει ενδεχόμενη συμφωνία της Ελλάδας με την Αίγυπτο ή και την Κυπριακή Δημοκρατία που θα έδινε στο Καστελόριζο (μαζί με τις Στρογγύλη και Ρω) πλήρη επήρεια, δηλαδή τη μέγιστη δυνατή υφαλοκρηπίδα, αποκλείοντας με αυτό τον τρόπο τα όποια δικαιώματα της Τουρκίας στην περιοχή. Τον Μάρτιο του 2020, με επιστολή στον ΟΗΕ, η Τουρκία κατέθεσε γεωγραφικές συντεταγμένες που συμπεριλαμβάνουν τη συγκεκριμένη περιοχή ως δική της υφαλοκρηπίδα, κάτι που οδήγησε σε αντίδραση της Ελλάδας. Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, καθώς η συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή δεν έχει οριοθετηθεί, τα ενδιαφερόμενα κράτη έχουν υποχρέωση να απέχουν από μονομερείς ενέργειες, όπως οι ερευνητικές γεωτρήσεις ή και οι σεισμικές έρευνες, που διακινδυνεύουν ή εμποδίζουν την επίτευξη μελλοντικής συμφωνίας.

Κύπρος και Ελλάδα μιλούν για παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο, αλλά η Τουρκία σκέφτεται να κάνει παρόμοιες συμφωνίες και με άλλες χώρες. Πού βρίσκει ερείσματα;

Από νομικής άποψης, η Τουρκία δεν έχει δικαίωμα ούτε τη νόμιμη δυνατότητα να εξουδετερώσει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας ή της Κύπρου είτε με το τουρκολιβυκό μνημόνιο είτε με πιθανές παρόμοιες συμφωνίες με άλλα κράτη. Τα δικαιώματα αυτά παραμένουν ανεπηρέαστα (παραμένει, ωστόσο, σε εκκρεμότητα η ακριβής έκταση των θαλάσσιων ζωνών της Ελλάδας στις περιοχές που γειτνιάζουν με την Τουρκία και που δεν έχουν οριοθετηθεί προσηκόντως κατά το διεθνές δίκαιο). Καθώς όμως οι διεθνείς αντιδράσεις σε τέτοιες ενέργειες είναι χλιαρές και μη αποτρεπτικές, η Τουρκία προχωρεί χωρίς δισταγμούς στην υλοποίηση των σχεδιασμών της να καταστεί ηγέτιδα δύναμη στον μουσουλμανικό κόσμο και στην Ανατολική Μεσόγειο, παραγνωρίζοντας τα δικαιώματα όποιων κρατών στέκονται εμπόδιο σε αυτούς τους σχεδιασμούς ή ερμηνεύοντας κατά το δοκούν (και συχνά αντιφατικά) τους σχετικούς κανόνες του διεθνούς δικαίου της θάλασσας, με πρόσχημα το ότι δεν είναι συμβαλλόμενο κράτος στη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Στην υλοποίηση αυτών των σχεδιασμών έχει βρει μόνο έναν εταίρο μέχρι τώρα στην περιοχή, τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης.

Κάποιοι θεωρούν ότι η στρατηγική των συνεργασιών με άξονα τους υδρογονάνθρακες είναι λανθασμένη και ότι για να ασκηθεί επιρροή στην Τουρκία πρέπει να συνδυαστούν διάφορα ευρωπαϊκά ζητήματα που «καίνε» τη γείτονα. Εσείς τι λέτε;

Η συνεργασία ανάμεσα στα κράτη της περιοχής είναι επιβεβλημένη. Βέβαια, το ιδανικό θα ήταν να συνεργαστούν όλα τα κράτη. Η Τουρκία δεν συμμετέχει στο πλέγμα των συνεργασιών στην Ανατολική Μεσόγειο επειδή αφενός δεν αναγνωρίζει την κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας όσο είναι άλυτο το κυπριακό πρόβλημα και αφετέρου επειδή δεν έχει φιλικές σχέσεις με τις κυβερνήσεις της Αιγύπτου και του Ισραήλ. Προφανώς, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει περισσότερες και πιο ουσιαστικές δυνατότητες να ασκήσει επιρροή στην Τουρκία, αλλά ταυτόχρονα έχει και ένα πλέγμα συμφερόντων και διακυβευμάτων τα οποία είναι απρόθυμη να διακινδυνεύσει, και δη στην παρούσα παγκοσμίως δύσκολη συγκυρία. Εκτός από τους ισχυρούς οικονομικούς δεσμούς, αναφέρομαι και στον κομβικό ρόλο της Τουρκίας στη διαχείριση των προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών προς την Ευρώπη.

Θεωρείτε επικίνδυνη τη δήλωση Μπορέλ για ελλαδοτουρκικό διάλογο με στόχο το διαμοιρασμό των υδρογονανθράκων της Κύπρου;

Η συγκεκριμένη ατυχής δήλωση είναι δείγμα μίας παρωχημένης και προβληματικής αντίληψης για την Κύπρο και το κυπριακό πρόβλημα, που κρατά το νησί «αιχμάλωτο» των εγγυητριών δυνάμεων/μητέρων πατρίδων, ωσάν να μην έχουν περάσει 60 χρόνια από την ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η άρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει την κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας όσο παραμένει άλυτο το κυπριακό πρόβλημα, δεν μπορεί να αποτελεί λόγο παράκαμψης της Κυπριακής Δημοκρατίας στα ζητήματα που την αφορούν άμεσα, και δη από όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, είναι προφανές ότι πιθανή βελτίωση των σχέσεων Ελλάδας και Τουρκίας θα συμβάλει στη διαμόρφωση ευνοϊκότερου κλίματος σε σχέση με το Κυπριακό και όλα τα ζητήματα της Κύπρου.

Ξεκαθαρίστε μας παρακαλώ: Έχει η Κύπρος τη δυνατότητα να προβεί σε οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας της με την Τουρκία πριν τη λύση του Κυπριακού; Η προσφυγή στη Χάγη είναι εφικτή ή ευκταία;

Η Τουρκία δεν αναγνωρίζει την κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, την οποία, ως γνωστόν, θεωρεί «εκλιπούσα». Ως εκ τούτου, δεν θα συμφωνήσει σε διμερή οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας με την Κυπριακή Δημοκρατία πριν την επίλυση του κυπριακού προβλήματος, καθώς σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο η σύναψη διμερούς συνθήκης σε ζητήματα που αφορούν κρατικές αρμοδιότητες συνιστά σιωπηρή (implied) αναγνώριση. Ενδεχόμενη μονομερής προσφυγή της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης δεν θα εξεταστεί από το Δικαστήριο, καθώς το Δικαστήριο δεν εκδικάζει υποθέσεις που αφορούν ένα κράτος εάν το εν λόγω κράτος δεν έχει συναινέσει προς τούτο.

Η σύγκλιση που είχε επιτευχθεί μεταξύ Χριστόφια – Ταλάτ για την ομοσπονδιακή αρμοδιότητα στη διαχείριση των φυσικών πόρων, περιλαμβανομένων και των θαλάσσιων ζωνών (και θεωρείται κεκτημένο των διαπραγματεύσεων), δεν είναι αρκετό επιχείρημα για να απαντά στις τουρκικές διεκδικήσεις στο όνομα των δικαιωμάτων των Τ/κυπρίων;

Πιστεύω πως είναι. Είναι προφανές ότι η διαχείριση των φυσικών πόρων της Κύπρου μπορεί να γίνει μόνο από τη νόμιμη κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το αίτημα των Τ/κυπρίων για συνδιαχείριση ή συναπόφαση (πριν τη λύση του Κυπριακού) είναι προβληματικό από νομικής άποψης στο βαθμό που διεκδικούν χωριστή κρατική υπόσταση και συνάμα δεν αναγνωρίζουν την κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, ενώ από πολιτικής άποψης θα αφαιρούσε ένα ισχυρό κίνητρο για τη λύση του Κυπριακού. Θεωρώ ικανοποιητικές τις πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί έως τώρα από την Κυπριακή Δημοκρατία σε αυτό τον τομέα.

Αναγκαίος ο συντονισμός για τα Βαρώσια

Γίνεται μεγάλη συζήτηση για ομαδική προσφυγή σε διεθνή δικαστήρια για τις περιουσίες των Βαρωσίων. Ποια η δική σας θέση;

Για το ζήτημα αυτό έχει εκφράσει έντονες και πειστικές απόψεις ο Αχιλλέας Δημητριάδης, ένας από τους καλύτερους γνώστες του Περιουσιακού. Από την άλλη, η Νομική Υπηρεσία είναι διστακτική αν όχι αρνητική, επικαλούμενη, μεταξύ άλλων, γνωματεύσεις ξένων εμπειρογνωμόνων που προφανώς δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Καθώς δεν έχω υπόψη μου όλα τα στοιχεία και τις εν λόγω γνωματεύσεις, δεν έχω διαμορφώσει ξεκάθαρη θέση. Θεωρώ ότι η δημόσια αντιπαράθεση επί του ζητήματος δεν είναι βοηθητική και ότι όλοι οι εμπλεκόμενοι πρέπει να ενημερωθούν επαρκώς και να υπάρξει εποικοδομητικός διάλογος που μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερα αποτελέσματα και στον αναγκαίο συντονισμό ενεργειών. Οι γνωματεύσεις ξένων εμπειρογνωμόνων δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σε κάθε περίπτωση ως θέσφατα, καθώς υπάρχει αντίστοιχη γνώση και πολύτιμη εμπειρία και στο εγχώριο δυναμικό.