Συναντήσεις/ Ορίζοντας/  Φωτογραφίες: Bojana Λοΐζου

Bαρνάβας Κυριαζής: Η αριστοφανική κωμωδία ξέρει το δίκιο καυστηριάζοντας όλα τα κακώς κείμενα της κοινωνίας

Ο Αντώνης Γεωργίου συζητά με τον Βαρνάβα Κυριαζή που σκηνοθετεί στον ΘΟΚ τους Αχαρνείς του Αριστοφάνη σε μετάφραση Λεωνίδα Ζενάκου. Πρεμιέρα 29 Ιουλίου στο Αμφιθέατρο Μακαρίου Γ

Οι Αχαρνείς ένα λαϊκό διονυσιακό πανηγύρι, ένας ύμνος προς την ειρήνη και τη δημοκρατία

28

Όσα βιώσατε τις μέρες της πανδημίας και της καραντίνας επηρέασαν την προσέγγισή σας στους Αχαρνείς, τη τελική σκηνοθετική σας πρόταση;

Η πανδημία και ο εγκλεισμός μας, κύρια βοήθησε στον άπλετο χρόνο που είχα για να μελετήσω, να εμβαθύνω και να ερευνήσω καλύτερα τους Αχαρνείς. Βεβαίως στην παράσταση μας υπάρχουν κάποια στοιχεία που αφορούν την πανδημία. Δεν θα μπορούσε να αγνοήσουμε την κατάσταση αυτή αφού και ο Αριστοφάνης ασχολείται έντονα με την πραγματικότητα της κοινωνίας μέσα στη οποία ζει. Όμως δεν θα έλεγα πως η πανδημία επηρέασε τη σκηνοθετική μου πρόταση η οποία, σε πρώιμο στάδιο, δεν ήταν άλλη παρά ένα λαϊκό διονυσιακό πανηγύρι, ένας ύμνος προς την ειρήνη και τη δημοκρατία. Μια ειρήνη μακριά από πολέμους που όλη πια η ανθρωπότητα (όχι η ανθρωπότητα του πλούτου, των όπλων και των συμφερόντων) αλλά εκείνη της ανθρωπιάς και της ουσιαστικής δημοκρατίας (το τονίζω)  ποθεί και επιθυμεί.. Ο Henry Louis Mencken (δημοσιογράφος, χρονικογράφος και κοινωνικός κριτικός) είχε πει πως η Δημοκρατία είναι η αξιολύπητη πίστη στη συλλογική σοφία της ατομικής άγνοιας. Παραφράζοντας τα λόγια του θα έλεγα πως Δημοκρατία είναι η αξιοθαύμαστη πίστη στη συλλογικής σοφία της γνώσης.  Ουτοπία; Μπορεί.

Ο Αριστοφάνης είναι ποιητής των πάντων. Και της ουτοπίας και του παραλόγου και της ευρηματικότητας. Είναι ευφυέστατος και παράλληλα πιστεύει σε μια κοινωνία, ίσως μ’ ένα ουτοπικό τρόπο, αλλά δεν παραιτείται. Πιστεύει και αγωνίζεται για μια καλύτερη κοινωνία.

Τι σας οδήγησε στην επιλογή του Αριστοφάνη και ειδικά αυτής της κωμωδίας;

Το Βραβείο Συνολικής Προσφοράς του 2017 που απονεμήθηκε από τον ΘΟΚ, συνοδευόταν και από ένα συμβόλαιο συνεργασίας. Όταν ήρθε η κατάλληλη στιγμή και ερωτήθηκα τί θα επιθυμούσα, είπα πως θα ήθελα να σκηνοθετήσω την καλοκαιρινή παραγωγή του Οργανισμού, ανεξάρτητα από το αν θα πήγαινε ή όχι στην Επίδαυρο — παρόλο που πιστεύω πως ο ΘΟΚ πρέπει να αντιμετωπίζεται από το Φεστιβάλ ως το τρίτο Κρατικό Θέατρο του Ελληνισμού, μαζί με το ΚΘΒΕ και το Εθνικό Θέατρο της Ελλάδας. Και αυτό γιατί πρέπει να συνεχίσει την από το 1980 αδιάλειπτη πορεία του στο Αρχαίο Δράμα. Παραστάσεις Αρχαίου Δράματος βεβαίως υπήρξαν και τη δεκαετία του ’70, αναφέρομαι στο 1980 διότι ήταν το βάπτισμα της καθεχρονικής παρουσίας του στο Φεστιβάλ Επιδαύρου. Βέβαια, η συγκεκριμένη  πρόταση μου προς τον ΘΟΚ αφορούσε Τραγωδία και όχι κωμωδία. Για απολύτως σωστά δεδομένα και προβληματισμούς από πλευράς ΘΟΚ, η αντιπρόταση που μου έγινε ήταν Κωμωδία. Πρότεινα Αχαρνείς, όχι μόνο γιατί πρόκειται για ένα εξαιρετικό έργο αλλά γιατί διατηρώ και κάποιους συναισθηματικούς δεσμούς μ’ αυτό το έργο αφού μαζί με τους Επτά Επί Θήβας ήταν οι πρώτες παρουσίες μου, ως φοιτητής ακόμη, στο Θέατρο Τέχνης το 1976. Βλέπεις μου δόθηκε –εν τέλει- η χάρη να σκηνοθετήσω στον ΘΟΚ και τα δύο αυτά έργα που σημάδεψαν τις προσλήψεις μου για το Αρχαίο Ελληνικό Δράμα.

«Γιατί το δίκιο το ξέρει και η κωμωδία» αναφέρει το δελτίο τύπου. Θεωρείτε πως κάποτε η κωμωδία ως είδος θεάτρου υποτιμάται; Ποιο είναι, πιστεύετε, το βασικό ζητούμενο σήμερα από μια παράσταση αριστοφανικής κωμωδίας;

Είναι μια φράση την οποία λέει ο Δικαιόπολης στο έργο. Ναι, η αριστοφανική κωμωδία ξέρει το δίκιο καυστηριάζοντας όλα τα κακώς κείμενα της κοινωνίας του συγγραφέα. Μιας κοινωνίας που δεν διαφέρει και πολύ από τις σύγχρονες κοινωνίες. Μ’ αυτή την έννοια σίγουρα καμιά κωμωδία δεν μπορεί να υποτιμηθεί ως είδος θεάτρου φτάνει να μην είναι, ας μου επιτραπεί η λέξη, «μπαρούφα». Μια παράσταση αριστοφανικής κωμωδίας, κατά την ταπεινή άποψη μου, θα πρέπει να υπακούει στον όρο «διαχρονικότητα», κατακρατώντας μέσα της και αποκωδικοποιώντας όλους τους κώδικες που ενυπάρχουν στο Αρχαίο Ελληνικό Δράμα με τρόπο που να μην καταντά μουσειακή.

Είναι ο Αριστοφάνης ένας ποιητής της ουτοπίας;

Πρώτα πρώτα η λέξη ουτοπία αποτελεί σύνθεση του αρνητικού μορίου «ου» και του ουσιαστικού «τόπος». Στη φιλοσοφία η λέξη χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τις προσπάθειες για τη δημιουργία μιας ιδανικής ανθρώπινης κοινωνίας, για να περιγράψει φανταστικούς τέλειους κόσμους (ευ-τοπίες). Οι περιγραφές για φανταστικές απάνθρωπες κοινωνίες είναι οι δυ-στοπίες. Ο Αριστοφάνης είναι ποιητής των πάντων. Και της ουτοπίας και του παραλόγου και της ευρηματικότητας. Είναι ευφυέστατος και παράλληλα πιστεύει σε μια κοινωνία, ίσως μ’ ένα ουτοπικό τρόπο, αλλά δεν παραιτείται. Πιστεύει και αγωνίζεται για μια καλύτερη κοινωνία. Συγχρονισμό μυαλού και καρδιάς χρειάζεται η κοινότητα του Αριστοφάνη, στοιχεία που χρειάζονται και απαιτούνται για την εδραίωση της συλλογικής σοφίας στη γνώση, γιατί μόνο αυτή μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο. Επομένως, ναι, η ιδεολογία του προς την κατεύθυνση της ιδανικής ανθρώπινης συμβίωσης ανήκει σ’ ένα ουτοπικό (φανταστικό) χρόνο και χώρο. Εδώ στους Αχαρνείς η αριστοφανική ουτοπία είναι και ευτοπική και δυστοπική. Δυστοπική γιατί ο ρεαλιστκός πραγματικός κόσμος του, ζεί στην περίοδο του Πελοποννησιακού πολέμου, σ’ ένα κλίμα φόβου και τρόμου και ευτοπική γιατί αυτό που ο Δικαιόπολης αναζητεί μέσα από την  «προσωπική ειρήνη» που συνάπτει με τους Λακεδαιμόνιους ανήκει στη σφαίρα της φαντασίας όπου η πλοκή δεν στηρίζεται στην αληθοφάνεια ούτε και υπακούει στη λογική. Η «τάξη» της αθηναϊκής κοινωνίας ανατρέπεται, οι «αξίες» της κοινωνίας ευτελίζονται. Και προσωπικά ειρωνευόμενος λέω ποια «τάξη» και ποιες «αξίες»;

Κόντρα σε ποιες κυρίαρχες απόψεις και αντιλήψεις θα πήγαινε  σήμερα ο Δικαιοπόλις, συνομολογώντας τις «δικές του ιδιωτικές συνθήκες»; Ποιος ο ρόλος των πολιτών σήμερα στην Κύπρο και στον κόσμο στις προσπάθειες για ειρήνη και δικαοσύνη;

Αν σήμερα υπήρχε ένας Δικαιόπολης θα πήγαινε κόντρα σε όλες τις κυρίαρχες αντιλήψεις και απόψεις. Τί θα έκανε; Αν φέρουμε την αντιστοιχία στην δική μας σημερινή κυπριακή πραγματικότητα θα αγωνιζόταν να πείσει ελληνοκύπριους και τουρκοκύπριους να συνομολογήσουν τις δικές τους  «ιδιωτικές συνθήκες ειρήνης» εφ’ όσον δεν είναι δυνατή μια πολιτικά ολοκληρωτική ειρήνη που να καλύπτει τις δύο κοινότητες. Ουτοπικό; Ναι. Αλλά εάν μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο τί θα συνέβαινε; Αναφορικά με το δεύτερο ερώτημα, θα έλεγα πως οι πολίτες σήμερα, και στην Κύπρο και απανταχού, με τις επικρατούσες δομές των δημοκρατικών κοινωνιών, δεν έχουν και πολύ σημαντικό ρόλο να διαδραματίσουν προς την κατεύθυνση για ειρήνη και διακιοσύνη. Αυτό είναι ρόλος των απανταχού πολιτικών να επιλύσουν τα τοπικά και παγκόσμια προβλήματα και να φέρουν σε επίπεδο πλανητικό μια κοινωνία ειρήνης και δικαιοσύνης. Αλλά και πάλι μπαίνουμε στη σφαίρα της ουτοπίας.

10

Έχει σχολιαστεί στον κυπριακό Τύπο ότι οι Αχαρνείς είναι ένα έργο «ανδρικό» χωρίς γυναικείους ρόλους. Γιατί δεν βλέπουμε γυναίκες να υποδύονται ανδρικούς ρόλους μια και το αντίστροφο το έχουμε δει συχνά, ειδικά στον Αριστοφάνη;

Θα μπορούσαν, σε μια διαφορετική προσέγγιση παράστασης.

Αν σήμερα υπήρχε ένας Δικαιόπολης θα πήγαινε κόντρα σε όλες τις κυρίαρχες αντιλήψεις και απόψεις.[…] Αν φέρουμε την αντιστοιχία στην δική μας σημερινή κυπριακή πραγματικότητα θα αγωνιζόταν να πείσει ελληνοκύπριους και τουρκοκύπριους να συνομολογήσουν τις δικές τους  «ιδιωτικές συνθήκες ειρήνης» εφ’ όσον δεν είναι δυνατή μια πολιτικά ολοκληρωτική ειρήνη που να καλύπτει τις δύο κοινότητες.

Γιατί, κατά τη γνώμη σας, το αρχαίο δράμα εξακολουθεί να μας αφορά σήμερα;

Το αρχαίο ελληνικό δράμα όχι μόνο σήμερα αλλά και στο μέλλον, πιστεύω, θα συνεχίσει ν’ αφορά τον κόσμο, είτε είναι άνθρωποι του θεάτρου είτε θεατές, διότι αποτέλεσε σταθμό στην ελληνική κοινωνία μιας ιδεολογικής σύγκρουσης, μεταξύ ανθρώπων του πνεύματος για την εφαρμογή μιας νέας τάξης πραγμάτων. Μιας νέας τάξης πραγμάτων σε σχέση με την τάξη των αρχαϊκών χρόνων. Εν τέλει επετεύχθη η νέα τάξη πραγμάτων, με βάση την οποία, ας μην το ξεχνούμε, κτίστηκε ολόκληρο το οικοδόμημα  των σημερινών κοινωνιών. Δεν μπορώ ν’ απαντήσω στο αν ήταν σωστό ή όχι.

Θεωρείτε ότι υπάρχουν διαφορετικά όρια στην όποια δραματουργική και σκηνοθετική προσέγγιση του αρχαίου ελληνικού θέατρου σε σχέση με άλλα είδη θεάτρου;

Ναι, πιστεύω πως υπάρχουν διαφορετικά όρια ή παράμετροι για ν’ αντιμετωπίσει κάποιος το αρχαίο ελληνικό δράμα σε σχέση με άλλα είδη θεάτρου. Η αντιμετώπισή του με γνώμονα την εκμοντερνοποίησή του, προσωπικά πιστεύω πως είναι λανθασμένη. Όπως είναι λανθασμένη η αντιμετώπιση, αν μιλήσουμε για τους τραγικούς, του Αισχύλου από τον Σοφοκλή και από τον Σοφοκλή στον Ευριπίδη. Ο καθένας έχει τα δικά του όρια και τις δικές του παραμέτρους. Το ίδιο ισχύει και για τους κωμικούς ποιητές. Άλλα τα όρια και οι παράμετροι στον Αριστοφάνη, απ’ αυτά της Μέσης ή της Νέας κωμωδίας Οι απόψεις μου σ’ αυτό το κεφάλαιο δεν μπορούν να χωρέσουν στο πλαίσιο μιας συνέντευξης.

Πιστεύετε ότι υπάρχει πλέον παράδοση στην πρόσληψη του αρχαίου δράματος στην Κύπρο με την οποία εσείς ως σκηνοθέτης επικοινωνείτε και/ή αναμετριέστε; 

Πιστεύω πως στην Κύπρο υπάρχει μια παράδοση στην πρόσληψη του αρχαίου δράματος ή καλύτερα πιστεύω πως έχει δημιουργηθεί μια «σχολή» γύρω από το αρχαίο δράμα. Είμαστε τυχεροί γιατί από ιδρύσεως του ΘΟΚ υπάρχει το αρχαίο ελληνικό δράμα. Και ακόμα πιο τυχεροί γιατί συναντήσαμε στον τομέα αυτό, τον Νίκο Χαραλάμπους, τον Μιχάλη Χριστοδουλίδη, τον Γιώργο Ζιάκα, τον Εύη Γαβριηλίδη. Τώρα αν η νέα γενιά γνωρίσει καλά και αγαπήσει αυτή τη «σχολή» και θα τη συνεχίσει είναι ένα ερώτημα.

Ποιος θα μπορούσε να είναι ο ρόλος του Κυπριακού Κέντρου του ΙΤΙ του οποίου είστε πρόεδρος;

Αναφορικά με το Κυπριακό Κέντρο του ΙΤΙ το μόνο που θα ήθελα να σας πω είναι πως ήδη έχουμε εκπονήσει ένα τριετές Σχέδιο Δράσης 2020-2022 για το οποίο θα ενημερωθείτε σε μια δημοσιογραφική συνάντηση που προγραμματίζουμε.

Τέλος ας μου επιτραπεί να ευχαριστήσω το Διοικητικό Συμβούλιο του ΘΟΚ, εκ μέρους όλων των συντελεστών και συναδέλφων ηθοποιών για τη θαρραλέα απόφαση ν’ ανέβει αυτή η παράσταση εν μέσω πολλών κινδύνων.

Και κλείνω με μια επιγραφή του Πλάτωνα:
«Αι Χάριτες τέμενός τις λαβείν, όπερ ουχί πεσείται,
ζηλούσαι, ψυχήν ηύρον Αριστοφάνους»
«Οι Χάριτες, ναό γυρεύοντας γερό, που να μην πέσει,
να κάτσουν μέσα, την ψυχή του Αριστοφάνη βρήκαν»

Λευκωσία: 29, 30 και 31 Ιουλίου, 21:00

στο Αμφιθέατρο Μακαρίου Γ΄

Λεμεσός: 4 και 5 Σεπτεμβρίου

στο Δημοτικό Κηποθέατρο Λεμεσού

Λάρνακα: 16 Σεπτεμβρίου

στο Παττίχειο Δημοτικό Αμφιθέατρο Λάρνακας

Δερύνεια: 18 Σεπτεμβρίου

στο Δημοτικό Αμφιθέατρο

11