Η Λυσιστράτη θα ξαναδοκίμαζε ακόμα και χωρίς την πιθανότητα επιτυχίας

Του Αντώνη Γεωργίου

H Πάφος μετράει αντίστροφα για την Πολιτιστική Πρωτεύουσα 2017 και άρχισε ήδη η προετοιμασία των μεγάλων θεατρικών παραγωγών της. Ανάμεσα σε αυτές και μια πολυπολιτισμική παράσταση της Λυσιστράτης του Αριστοφάνη σε σκηνοθεσία του Brian Michaels ο οποίος βρίσκεται στην Κύπρο για σειρά σεμιναρίων και για επιλογή των Κύπριων ηθοποιών της παραγωγής. Μιλάμε με τον κ. Michaels για τα αρχαία κείμενα και τον Σαίξπηρ, τη Λυσιστράτη βέβαια και συνεπακόλουθα για την ταραγμένη εποχή μας, τη σημασία του πολιτισμού, την Ευρώπη του σήμερα και την ανάγκη να συνεχίσουμε να προσπαθούμε, να αλλάξουμε τον κόσμο «εάν θέλουμε να παραμείνουμε ανθρώπινοι».

Η επιλογή της Λυσιστράτης ενός βαθιά αντιπολεμικού έργου, φαντάζομαι δεν είναι τυχαία;

Όχι και βέβαια δεν είναι τυχαία. Το ανθρώπινο γένος μας δεν κατορθώνει ποτέ να διασφαλίσει την επιβίωσή του χωρίς πολέμους, χωρίς αλληλοσκοτωμούς, γι’ αυτό πάντοτε θα υπάρχει ανάγκη για αντιπολεμική ρητορική.

Η Λυσιστράτη παρουσιάστηκε το 411 π.χ. Σήμερα, δυόμιση χιλιάδες χρόνια μετά, το μήνυμα για ειρήνη παραμένει τραγικά επίκαιρο. Είναι τελικά μάταιες οι προσπάθειές μας;

Κοιτάξτε, υποθέτω είναι αδύνατο να φανταστούμε ένα κόσμο χωρίς πολέμους, ακόμη κι εάν η Ευρώπη έχει βιώσει την ειρηνικότερη περίοδο στην ιστορία της από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Πάντοτε υπήρχαν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι αυτό που σκέφτονται είναι το ορθό. Αντιλαμβάνονται το αντίθετο μόνο όταν βρεθούν αντιμέτωποι με τη βία, πράγμα που φυσικά σημαίνει ότι εμείς οι υπόλοιποι πρέπει να αντιταχθούμε σε αυτή τη βία με όλα τα δυνατά ειρηνικά μέσα.

Ιδρύσατε το 1978 το Teatro Siciliano, το πρώτο θεατρικό σχήμα μεταναστών στην τότε Δυτική Γερμανία. Πώς λειτούργησε εκείνη η πρωτοβουλία για τους ίδιους τους μετανάστες αλλά και για την κοινωνία γενικότερα;

Δώσαμε σε εκείνη τη νέα αναδυόμενη γενεά μεταναστών τη δική της πολιτισμική φωνή. Διευρύναμε την ορατότητά και την αυτοπεποίθησή τους. Αμφισβήτησε την ηγεμονία και διεύρυνε την έννοια, του τότε κυρίαρχου ρεύματος της κουλτούρας του γερμανικού θεάτρου.

Όπως έχει ανακοινωθεί, η Λυσιστράτη θα είναι μια πολυπολιτισμική παραγωγή, αναμενόμενο διαβάζοντας το βιογραφικό σας. Τι είναι αυτό που σάς ώθησε να συνεργαστείτε με καλλιτέχνες από διάφορες χώρες;

Οι εκτελεστές θα είναι γυναίκες που είναι πάντοτε τα πρώτα θύματα της ανδρικής επιθετικότητας στις εμπόλεμες ζώνες. Όλα τα βιώματα από 3 διαφορετικές ηπείρους – Ευρώπη, Αφρική και Νότια Αμερική – προσομοιάζουν ατυχώς. Μέσα στον πολυεθνικό μας κόσμο, είναι ανάγκη να επεκτείνουμε τη κατανόησή της καθολικής μας πραγματικότητας.

 Γιατί οι σκηνοθέτες επιστρέφουν ακόμα στα αρχαία κείμενα;

Εξαρτάται από τη σχετικότητα και τη ποιότητα του αρχαίου κειμένου. Η ιστορική απόσταση που υπάρχει μεταξύ μας και αυτού του κειμένου, μάς επιτρέπει να διακρίνουμε καθαρότερα τη δυνατότητά του. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε το δικό μας κόσμο και να συνδέσουμε αυτό που έχουμε με το παρελθόν. Έτσι, επιτρέπεται μια σοβαρή σύγκριση μεταξύ του παρελθοντικού και του ενεστωτικού χρόνου – ίσως μπορέσουμε να αναγνωρίσουμε πόσο πολύ ή πόσο λίγο έχουμε προχωρήσει. Ο 5ος αιώνας π.Χ. στην Αθήνα ήταν μια από τις σημαντικότερες περιόδους της ιστορίας του θεάτρου και τα κείμενα διαχέονται από μια ξεχωριστή ζωντάνια και ένταση που παραμένουν μοναδικά στοιχεία. Είναι δε πάντοτε δύσκολο να βρούμε τη κατάλληλη θεατρική μορφή για να τα εκφράσουμε σήμερα.

 Θα ενσωματώσετε, όπως ανακοινώθηκε, και άλλα κείμενα στην παράσταση. Ποιος ο λόγος;

Τα κείμενα δεν είναι ιερά και απαγορευμένα. Εάν υπάρξει ευκαιρία να τα σχετικοποιήσουμε περισσότερο με τη προσθήκη πρόσθετου υλικού, δεν υπάρχει λόγος να μην υλοποιήσουμε μια τέτοια απόφαση. Ταυτόχρονα, είναι σημαντικό να διατηρήσουμε την ακεραιότητα και τη θεατρική συνοχή του πρωτοτύπου. Στη περίπτωση της Λυσιστράτης – μιλούμε για μια ρητώς ερωτική κωμωδία, η οποία ίσως προσφέρει μεγαλύτερη ευκαιρία παρεμβατισμού. Δεν θα σκεφτόμουν, για παράδειγμα, να τροποποιούσα την Ορέστεια ή την Αντιγόνη ή την Ηλέκτρα.

 Κάποιοι, θεωρούν ιεροσυλία τέτοιες παρεμβάσεις ξεχνώντας ίσως πως οι ίδιοι οι αρχαίοι τραγικοί μετάγραφαν αρχαίους μύθους. Τι θα τους λέγατε;

Όπως έχω προαναφέρει, εάν ο παρεμβατισμός μπορεί να συμβάλει στη συνοχή και στη σχετικότητα του κειμένου, τότε ας γίνει. Εάν κρίνω ότι το κείμενο / η παράσταση χρειάζεται αυτό το υλικό, ίσως για να επιτευχθεί η σύνδεση μεταξύ του τότε και του σήμερα, γιατί όχι;

Πιστεύετε ότι εκτός ελληνικού χώρου πιο εύκολα οι καλλιτέχνες πειραματίζονται με το αρχαίο δράμα επειδή δεν είναι μέρος της γραμματείας τους; Αναρωτιέμαι πόσο ελευθέρα, για παράδειγμα, διασκευάζουν τον Σαίξπηρ οι Άγγλοι.

Ο Σαίξπηρ αποτελεί το επίκεντρο της δουλειά μου – τώρα ακριβώς ετοιμάζω την 25η σαιξπηρική παραγωγή μου! Οι πλείστες παραγωγές μου διαρκούν λιγότερο από 2 ώρες (που είναι περίπου η μέγιστη διάρκεια για τις σημερινές παραστάσεις) και σημαίνει ότι η σαιξπηρική δραματουργία δεν μπορεί πάντοτε να χρησιμοποιηθεί πλήρως – έτσι συχνά αναζητώ διαφορετικές λύσεις, κυρίως για τη 5η Πράξη – ένα είδος θεατρικής απλοποίησης. Είναι μια πραγματιστική προσέγγιση– βασιζόμενη στη κατανόηση της δυναμικής της παραγωγής και όχι απαραίτητα του έργου. Ο Σαίξπηρ θα είναι πάντοτε ο καλύτερος των πολυσύνθετων ταλέντων όλων των σκηνοθετών που θα έχουν ποτέ ανεβάσει τα έργα του. Παρεμπιπτόντως, εάν δείτε την ιστορία του Σαίξπηρ στην αγγλική σκηνή, θα διαπιστώσετε ότι δεν ήταν παρά μέχρι τον 20th αιώνα που τα κείμενά του εκτελέστηκαν σωστά στη πρωτότυπη έκδοσή τους. Πάντοτε γίνονται αναδιασκευές που ήταν σχεδόν πάντοτε αφόρητες. Πολλάκις έχουν σκοτώσει τον Σαίξπηρ στην αγγλική σκηνή.

 η δημιουργία πολιτισμού, η κατανόηση του σύμπαντός μας μέσα από τη τέχνη είναι ίσως το πιο διαχρονικό και αξιόπιστο χαρακτηριστικό τού να είσαι άνθρωπος.

Κατά τη γνώμη σας, ποιο είναι το ζητούμενο έκαστης Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Πρωτεύουσας; Ποια θεωρείτε πως είναι τα πλεονεκτήματα της πολιτιστικής πρότασης της Πάφου;

Αυτούς τους απίστευτα δύσκολους καιρούς που βιώνουμε ακριβώς στις μέρες μας, πρέπει να ενστερνιζόμαστε κάθε δυνατότητα κατανόησης της ευρωπαϊκής ταυτότητάς μας, της ευρωπαϊκής κληρονομιάς μας. Ποιοι είμαστε; Τι είμαστε σήμερα; Πώς αντιμετωπίζουμε τους «άλλους» – είτε είναι πρόσφυγες από ταχρεωκοπημένα κράτη της Μέσης Ανατολής είτε από άλλα μέρη του ρημαγμένου από τις συρράξεις πλανήτη μας. Γνωρίζοντας ποιοι είμαστε και από πού καταγόμαστε, ίσως απλά ανακτήσουμε αυτοπεποίθηση και δύναμη πουχρειαζόμαστε, ώστε να ξεκινήσουμε τη πορεία μας στον 21ο αιώνα και να επιβιώσουμε. Η Πάφος έχει επιλεγεί αποκλειστικά για να αποτελέσει τον συνδετικό κρίκο μεταξύ του εκπολιτισμένου παρελθόντος και του απλά πολιτισμένου παρόντος. Ο πλούτος και η ωραιότητα του αρχαίου κόσμου εμπνέει τη σημερινή πραγματικότητα και μάς δείχνει ότι η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται όντως στη καρδιά της Ευρώπης.

Ποια θέση νομίζετε έχει ο θεσμός αυτός σε μια Ευρώπη που για πολλούς είναι η Ευρώπη της λιτότητας και των μνημονίων, η Ευρώπη που αφήνει πρόσφυγες να πνίγονται;

Σε τόσο καταστροφικούς καιρούς όπως οι δικοί μας, ένα από τα πρώτα ερωτήματα που γεννιέται είναι κατά πόσο χρειαζόμαστε εν γένει πολιτισμό, κατά πόσο χρειαζόμαστε αυτού του είδος την επένδυση, μήπως δεν θα μπορούσαν τα λεφτά να ξοδευτούν σε περισσότερο χρήσιμα πράγματα κλπ. Λαμβάνοντας υπόψη τη βάρβαρη σκληρή πραγματικότητα των καιρών μας, αυτά τα ερωτήματα έχουν κάποια εγκυρότητα. Από την άλλη όμως τέτοιες σκέψεις υποβαθμίζουν τον πολιτισμό, το θέατρο, τη τέχνη που προβάλλεται δημόσια, σε πολυτελή αντικείμενα, τα οποία μπορούμε να αγοράσουμε μόνο σε καιρούς ευημερίας και ειρήνης. Φυσικά αυτό είναι ανοησία: η δημιουργία πολιτισμού, η κατανόηση του σύμπαντός μας μέσα από τη τέχνη είναι ίσως το πιο διαχρονικό και αξιόπιστο χαρακτηριστικό του να είσαι άνθρωπος.

Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί αν σε αυτή την ταραγμένη εποχή και ειδικά σε αυτή την ταραχώδη περιοχή είναι καιρός για Πολιτιστικές Πρωτεύουσες, για θέατρο, για τέχνη γενικότερα;

Βλέπετε πιο πάνω. Ο διάλογος, η ακρόαση και σαφής αντίληψη του άλλου, η κατανόηση της ταυτότητάς μας μέσα σε αυτή τη πολιτισμική πολυμορφία, μέσα σε αυτή τη διαφορετικότητα που θα είναι πάντοτε ένα γεγονός της ανθρώπινης ύπαρξης, μπορούν να μάς δώσουν δύναμη να κοιτάξουμε μπροστά, να αναγνωρίσουμε το κοινό μας μέλλον και να μην χαθούμε στο σημερινό χάος.

Αν η Λυσιστράτη επέστρεφε σήμερα στον κόσμο μας θα ξαναδοκίμαζε, πιστεύετε, να αλλάξει τον κόσμο ή θα λύγιζε από τη ματαιότητα των προσπαθειών της;

Δεν θα είχε καθόλου επιλογές, έτσι; Ακόμη και χωρίς τη πιθανότητα της επιτυχίας, πρέπει να προσπαθούμε, εάν θέλουμε να παραμείνουμε ανθρώπινοι και εάν επιθυμούμε ο πλανήτης μας να συνεχίσει