Χοσέ Μαρτί: Κορυφαία µορφή του πολιτισµού – «Ποίηση δεν υπάρχει εάν δεν βάλουµε τα χέρια µας» στα σπλάχνα µας…

Ο Χοσέ Μαρτί γεννήθηκε στην Αβάνα στις 28 Ιανουαρίου του 1853 και σκοτώθηκε από τους Ισπανούς κατακτητές στις 19 Μαΐου 1895, σε ηλικία µόλις 46 χρονών.

Σε ηλικία 17 χρονών καταδικάστηκε σε καταναγκαστικά έργα, ενώ λίγο αργότερα εξορίστηκε στη Μαδρίτη. Τα περισσότερα χρόνια της ζωής του τα έζησε στην εξορία. Θεωρείται ο πατέρας της κουβανικής επανάστασης και συγκαταλέγεται, µαζί µε τους Μπολίβαρ, Χουάρες, Σαν Μαρτίν, Ο’ Χίγκινς και Σούκρε, ανάµεσα στους απελευθερωτές της Λατινικής Αµερικής.

Αγωνιζόταν για την ελευθερία της Κούβας, αλλά ποτέ δεν ξέχασε τη µεγάλη του πατρίδα, τη Λατινική Αµερική. Υποστήριζε ότι «η Λατινική Αµερική θα ξεσηκωθεί µε τους ιθαγενείς της ή δεν θα ξεσηκωθεί ποτέ». Σε µια από τις πολλές επιστολές που έγραψε ο Χοσέ Μαρτί, εκφράζει, ορµέµφυτα πεποίθηση, την «αποστολή» του: «Να ζω ταπεινά, να δουλεύω πολύ, να την κάνω µεγάλη τη Λατινική Αµερική, να µελετώ τις δυνάµεις της και να τις αποκαλύπτω, να ξεχρεώνω του λαούς για το καλό που λαµβάνω από αυτούς: αυτό είναι το επάγγελµά µου».

Ο Χοσέ Μαρτί, όπως και η πλειοψηφία των Κουβανών αγωνιστών, δεν επιθυµούσε την απελευθέρωση από τους Ισπανούς και το σκλάβωµα στους Βορειοαµερικάνους ιµπεριαλιστές, οι οποίοι θεωρούσαν ως προτεκτοράτο τους την Κούβα. «Πρέπει να δοθεί η δέουσα προσοχή στις Ηνωµένες Πολιτείες και στο συµφέρον που έχουν να επεκτείνουν την κυριαρχία τους στην Αµερική και να βάλουν χέρι στην Κούβα και τις Αντίλλες ενισχύοντας µε αυτόν τον τρόπο τη θέση τους ως παγκόσµια δύναµη» (Οµιλία Χοσέ Μαρτί στην πρώτη Λατινοαµερικάνικη Συνδιάσκεψη).

Η Κούβα, µαζί µε το Πουέρτο Ρίκο, ήταν οι µοναδικές αποικίες που απέµειναν στην αµερικανική ήπειρο. Ο πληθυσµός της Κούβας εκτινάχτηκε από τις 170.000 το 1774 σε 1.400.000 το 1860, από τους οποίους το 50% ήταν Αφρικανοί δούλοι. Το συγκεκριµένο µοντέλο έφτασε στα όριά του αφού δηµιούργησε συνθήκες φτώχειας και εξαθλίωσης, γεγονός που προκαλούσε συνεχείς εξεγέρσεις. Ο δεκαετής πόλεµος ήταν η πρώτη µεγάλη εξέγερση για απελευθέρωση και από τους Ισπανούς και από τη δουλεία, για επικράτηση της ανεξαρτησίας και της κυριαρχίας της Κούβας. Ο Χοσέ Μαρτί αγωνίστηκε µε σθένος έναντι της ισπανικής αποικιακής εξουσίας:

Η αγάπη, µάνα, για την πατρίδα

δεν είναι η γελοία αγάπη για τη γη

ούτε για το χορτάρι που πατάνε τα πόδια µας

είναι το άσβεστο µίσος γι’ αυτόν που την καταπιέζει

είναι η αιώνια έχθρα γι’ αυτόν που της επιτίθεται.

Θεωρείται ο πιο εµβριθής και οικουµενικός ισπανόφωνος στοχαστής, κορυφαία µορφή του πολιτισµού, πρόδροµος του µοντερνισµού στην ποίηση, από τους καλύτερους πεζογράφους, δοκιµιογράφους και κριτικός τέχνης. Για τον Χοσέ Μαρτί, η φύση είναι ο µεγάλος δάσκαλος του ανθρώπου. «Ποίηση δεν υπάρχει εάν δεν βάλουµε τα χέρια µας στα σπλάχνα µας και εάν δεν την αναζητήσουµε στα συνεργεία και τους δρόµους (κάθε µέρα είναι ένα ποίηµα)». Ο ίδιος απέδειξε τη στενή σχέση της τέχνης µε τη ζωή. Το λογοτεχνικό του έργο είναι συνδεδεµένο µε την επαναστατική δράση. Επέλεξε να διδάξει πρώτα απ’ όλα µε το παράδειγµά του.

Βάσανα! Ποιος τολµά να πει

Πως έχω εγώ βάσανα; Αργότερα,

Μετά από τον κεραυνό και τη φωτιά

Θα έχω χρόνο για να υποφέρω

Εγώ ξέρω για ένα µεγάλο πόνο

Ανάµεσα στα βάσανα τα ανείπωτα

Η σκλαβιά των ανθρώπων

Είναι η µεγάλη δυστυχία του κόσµου.

Ο µεγάλος Κουβανός διανοητής και επαναστάτης ξεκίνησε να γράφει ποιήµατα σε ηλικία µόλις 16 χρονών, το 1869. Ποιήµατα γεµάτα ευαισθησία, αγάπη προς την ελευθερία και διάθεση για αγώνα. Ένα χρόνο πριν είχε ξεκινήσει ο δεκαετής πόλεµος για την απελευθέρωση από την ισπανική κατοχή και κατάργηση της δουλείας.

Σε κάµπο ανθισµένο κρατήσου

Εκεί που τις µάχες σου δίνεις

Για ό,τι ποτέ δεν προδίνεις

Θα παίζεις διαρκώς τη ζωή σου.

Για τον Χοσέ Μαρτί οι βασικές πτυχές του πολιτισµού της «δικής του Αµερικής» είναι η οικουµενικότητά του συµπληρώνοντας ταυτόχρονα: «Ας µπολιαστούν οι δηµοκρατίες µας µε τον κόσµο ολόκληρο, µα ο κορµός πρέπει να είναι δικός µας». Ο ποιητής εκθειάζει το ρόλο της εκπαίδευσης, του πολιτισµού και της άσκησης της δικαιοσύνης και εκεί στηρίζει τις ελπίδες του για βελτίωση του ανθρώπινου είδους µέσα από τη βιολογική εξέλιξη. Αναφέρει στο ποίηµά του:

Υπάρχουν δύο επιλογές, ο ζυγός και το αστέρι.

Όποιος αποδέχεται τον ζυγό και µοιάζει µε το βόδι:

Καταλήγει να γίνει βόδι, και µες τη νύχτα της

αποκτήνωσης

Αρχίζει από την αρχή και ανεβαίνει ξανά τα

σκαλοπάτια της οικουµένης

Αντίθετα, όποιος ζώνεται χωρίς φόβο το άστρο γεµίζει φως και ανεβαίνει στην κλίµακα της φύσης:

Και ο ζωντανός δεν φοβάται να ζήσει

Ακούγεται να σκαρφαλώνει µες το σκοτάδι άλλο ένα σκαλοπάτι.

Aνδρέας Χρυσάνθου, πρόεδρος του ΚυπροKουβανικού Συνδέσµου Φιλίας

Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.