Ένας από τους ηγέτες της παλιάς φρουράς του ΑΚΕΛ σε μια διδακτική συνομιλία

Του Βλαδίμηρου Πορφυρίου*

  • «Νοσταλγώ με αγάπη τη διδασκαλική περίοδο»
  • «Ο κομμουνιστής πρέπει να έχει πίστη, ικανότητες, ήθος, ανθρωπιά»
  • «Ο Παπαϊωάννου ήταν μαχητής κομμουνιστής»
  • «Η Κούβα είναι το ηρωικό προπύργιο του σοσιαλισμού»

Για το Δώνη Χριστοφίνη αναμφίβολα δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις. Ευπροσήγορος, μετριοπαθής, ευγενικός, άνθρωπος χαμηλών τόνων, αρθρώνει σύγχρονο πολιτικό, αλλά και εκπαιδευτικό λόγο αγωνιστικότητας και σύνεσης. 

Οι πρωτοπόροι Κύπριοι κομμουνιστές στις δεκαετίες 1920 – 1930, μέσα από τις διώξεις τους, δίδαξαν κομμουνιστική θέληση και παλικαροσύνη. Με επαναστατική διάθεση διαμόρφωσαν την πολιτική και κοινωνική ταυτότητα του ΚΚΚ.

Οι Ακελιστές του 1941 δημιούργησαν ένα νέο πολιτικό πολιτισμό, μια νέα πολιτική φύτρα σκέψης και δράσης στο καθοριστικό 1948, διδάσκοντας ταξική πολιτική συνείδηση με μαζικές πολιτικές παναπεργίες και πραγματοσύνη, ενώ μετά το 1960 δίδαξαν πολιτική διεκδίκησης και πατριωτική συναίνεση. 

Αυτή την πολιτική ακολούθησαν μετά το 1953 και οι αριστεροί δάσκαλοι μέσα από τις γραμμές της ενοποιημένης ΠΟΕΔ. Αυτά τα χαρίσματα διαθέτει ο σύντροφος Δώνης, υπόδειγμα κομμουνιστή ηγέτη και παιδαγωγού και συνάμα διδασκάλου της πολιτικής ζωής. Προσωπικότητα με σημαντική και πολυσχιδή προσφορά στην πατρίδα και στο κόμμα, αλλά και με δράση στο εξωτερικό. 

Με στοχαστικό βλέμμα, μαρξιστική, πολιτική ανάλυση, εκπαιδευτική σοφία, ξεδιπλώνει τις πολύτιμες γνώσεις του με επιχειρηματολογία και τεκμηριωμένη άποψη. Η συνομιλία μαζί του αποτελεί μια μοναδική, γόνιμη και διδακτική εμπειρία. 

Ο ευσυνείδητος Ακελιστής παράγει σημαντικό κοινωνικό έργο και καλλιεργεί τις αλήθειες της Αριστεράς. Ο ενσυνείδητος Ακελιστής δάσκαλος είναι ευεργέτης της κοινωνίας, επιτελεί πολυσύνθετο ανθρωπιστικό έργο και διδάσκει στην πράξη τις πανανθρώπινες μαρξιστικές αξίες.

Στις 26 Νοεμβρίου, ο σύντροφος Δώνης συμπλήρωσε 88 χρόνια ζωής και του ευχόμαστε, από καρδιάς, χρόνια πολλά, να είναι πάντα γερός – δυνατός, με προσωπική και οικογενειακή ευτυχία και να μας προσφέρει τις πολύτιμες γνώσεις και συμβουλές του. 

Μίλησέ μας για τα παιδικά – εφηβικά σου χρόνια.

Γεννήθηκα στον Αμίαντο, όπου εργαζόταν ο πατέρας μου, αλλά τα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια τα έζησα στη Λεμεσό, επειδή και οι δύο γονείς μου ήταν Λεμεσιανοί. Ο πατέρας μου ήταν άνθρωπος τίμιος και καλοσυνάτος, του άρεσε ιδιαίτερα η μουσική και ανήκε στη φιλαρμονική του Δήμου Λεμεσού. Η μητέρα μου, Μαρία Μαρκουλλή, η οποία υπήρξε μέλος του ΚΚΚ, φοίτησε μόνο μέχρι την πρώτη Δημοτικού. Ως το πρώτο παιδί της οικογένειας, την έβγαλαν από το σχολείο για να μεγαλώσει τα αδέλφια της, τα οποία αργότερα διέπρεψαν.

Ήταν χρόνια δύσκολα, υπήρχε μεγάλη φτώχεια. Θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι υπήρχαν πολλοί συμμαθητές μου που πεινούσαν και δεν είχαν παπούτσια. Εμείς ως οικογένεια δεν πεινάσαμε. Είχαμε πάντα ένα κομμάτι ψωμί. Όμως είχαμε δάσκαλους σκληρούς, της παλιάς εποχής, που πρέσβευε ότι «το ξύλο βγήκε απ’ τον παράδεισο».

Βέβαια, θυμάμαι και στιγμές καλύτερες, όπως τον αριστερό μας δάσκαλο Μουσικής, Στέλιο Κωνσταντίνου, ο οποίος μας δίδαξε έργα κλασικών συνθετών, όπως του Σούμπερτ και μας ενστάλαξε την αγάπη για την κλασική μουσική, ήδη από το δημοτικό σχολείο. Την αγάπη μου για την κλασική μουσική ενδυνάμωσε στο Γυμνάσιο ο καθηγητής μας Σόλων Μιχαηλίδης, αλλά και στο σπίτι άκουγα συνεχώς το βαρύτονο θείο μου, Περικλή Μαρκουλλή.

Θυμάμαι με αγάπη ακόμα, τον κομμουνιστή μας Γυμνασιάρχη Νικόλα Ξιούτα (αδελφό του εκπαιδευτικού – συγγραφέα Παύλου Ξιούτα), ο οποίος μ’ επέλεξε να υποδυθώ στην κωμωδία του Δ. Βυζαντίου, «Βαβυλωνία», τον πρωταγωνιστικό ρόλο, τον Ανατολίτη. Αυτό ήταν μεγάλη χαρά για μένα. Ήταν έργο που γράφτηκε για την μετά την επανάσταση του 1821 εποχή, όταν στην Ελλάδα δυσκολεύονταν να συνεννοηθούν μεταξύ τους και δημιουργούνταν πολλές παρεξηγήσεις. Δυστυχώς, δεν δόθηκε ποτέ η παράσταση εκείνου του έργου. Αυτό έγινε γιατί μεσολάβησαν οι δημαρχιακές εκλογές του 1943, στις οποίες ο Γυμνασιάρχης μας μιλούσε σε προεκλογικές συγκεντρώσεις του ΑΚΕΛ και η δεξιά Σχολική Εφορεία τον καθαίρεσε από το αξίωμα του Γυμνασιάρχη. Το ευτύχημα ήταν ότι τις εκλογές του 1943 τις κέρδισε το ΑΚΕΛ και ο Νικόλας Ξιούτας εξελέγη μέλος του Δημοτικού Συμβουλίου.

Και άλλοι καθηγητές μας ήταν αριστεροί, ιδιαίτερα ο μεγάλος μας μουσικοσυνθέτης Σόλων Μιχαηλίδης και ο ζωγράφος και γελοιογράφος Γιώργος Φασουλιώτης.

Όταν το 1941 ιδρύθηκε το ΑΚΕΛ, με αριστερούς συμμαθητές μου, ιδρύσαμε το «Ανορθωτικό Κόμμα Μαθητών» (ΑΚΜ). Διακηρύτταμε τις αριστερές μας ιδέες μέσα και έξω από το σχολείο.

Περιέγραψέ μας το κλίμα της εποχής.

Η δεκαετία του ’40 ήταν η περίοδος που έγινε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η απόφαση του ΑΚΕΛ τον Ιούνιο του 1943 για αποστολή Κύπριων εθελοντών στρατιωτών υπήρξε ηρωική. Τότε πραγματοποιήθηκαν και οι πρώτες δημαρχιακές εκλογές, στις οποίες το ΑΚΕΛ κυριάρχησε στις περισσότερες πόλεις της Κύπρου, με εξαίρεση τις πόλεις της Πάφου και της Κερύνειας. Ηταν μια περίοδος που στο σύνολό της χαρακτηρίζεται για την όξυνση των ταξικών αντιπαραθέσεων. Αυτήν την περίοδο (1948) πραγματοποιήθηκε η μαζική – ταξική απεργία των μεταλλωρύχων, στην οποία συμμετείχαν Ε/κ και Τ/κ. Ηταν, επίσης, η μεγάλη επιτυχία του ΑΚΕΛ για ανάδειξη του Λεόντιου σε Αρχιεπίσκοπο Κύπρου.

Αυτό έγινε το 1947. Μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο Αρχιεπίσκοπος Λεόντιος ήταν αριστερός;

Βέβαια, ήταν αριστερός και μάλιστα να σας αποκαλύψω ότι ο θείος μου, ιατρός, Μάρκος Μαρκουλής, ανώτατο στέλεχος τότε του ΑΚΕΛ, με εντολή του κόμματος μετέφερε ο ίδιος προσωπικά στον Λεόντιο πρόταση να ηγηθεί απελευθερωτικού μετώπου. Ο Λεόντιος είχε απαντήσει πως ήταν τιμή για τον ίδιο, αλλά δεν μπορεί να αναλάβει κάτι τέτοιο, διότι η Εκκλησία της Κύπρου ακολουθεί τις αποφάσεις της ελληνικής κυβέρνησης. Τότε κυριαρχούσε στην Ελλάδα ο εμφύλιος και η κυβέρνηση ήταν της βρετανόδουλης δεξιάς. Το ΑΚΕΛ πρότεινε τότε τον Ιωάννη Κυριακίδη, «λευκό πολιτευτή», ένα φιλοαριστερό για να ηγηθεί του μετώπου.

Πώς ήταν να είναι κάποιος κομμουνιστής δάσκαλος στην επαρχία εκείνα τα χρόνια;

Ημουν δάσκαλος την περίοδο 1948 – 1959. Ηταν πολύ δύσκολες οι συνθήκες τότε για ένα δάσκαλο, και για ένα κομμουνιστή δάσκαλο, ακόμα δυσκολότερες. Ο κομμουνιστής δάσκαλος έπρεπε να ήταν πολύ προσεκτικός στη συμπεριφορά του, διότι κρινόταν στο πρόσωπό του και το ίδιο το ΑΚΕΛ. Προσωπικά δεν το έκρυβα πως ήμουν αριστερός, αλλά απέκρυβα ότι ήμουν μέλος του κόμματος, διότι απαγορευόταν από το Αποικιακό Γραφείο Παιδείας.

Όταν ήταν δάσκαλος στον Άγιο Τύχωνα
Όταν ήταν δάσκαλος στον Άγιο Τύχωνα

Ενιωθες να σε παρακολουθούν οι Αγγλοι ή οι δεξιοί, να σε στριμώχνουν, να σε πολεμούν;

Το Γραφείο Παιδείας της αποικιακής κυβέρνησης παρακολουθούσε όλους εμάς τους αριστερούς και ενεργούσε ανάλογα. Οταν υπηρέτησα στον Αγιο Τύχωνα (1950 – 1955), κάποιοι δεξιοί κάτοικοι, μετά που γίναμε φίλοι, μου εκμυστηρεύθηκαν ότι, όταν είδαν το διορισμό μου, έστειλαν επιστολή στο αποικιακό γραφείο του Υπουργείου Παιδείας, ότι δεν με ήθελαν να διορισθώ ως δάσκαλος εκεί, διότι ήμουν… κομμουνιστής. Προσωπικά, δεν ένιωσα τον πόλεμο της δεξιάς, διότι αγαπούσα όλα τα παιδιά και εισέπραττα την ίδια αγάπη. Ήμουν φίλος με όλους. Μάλιστα, στο Πεντάκωμο με ρωτούσαν: «Τι σόι δάσκαλος είσαι που δεν σε φοβούνται τα παιδιά και κρέμονται από τα μανίκια σου»;

Διέδιδες με μετριοπάθεια κομμουνιστικές ιδέες εκεί και όπου μπορούσε να γίνει;

Ασφαλώς στο σχολείο δεν έκανα κομμουνιστική προπαγάνδα, δίδασκα όμως τις πανανθρώπινες ιδέες που ο επιστημονικός κομμουνισμός έχει πολύ υψηλά. Βέβαια, στους συλλόγους της Αριστεράς στα χωριά, τότε, όπου οι πλείστοι χωρικοί ήταν αγράμματοι, τους διάβαζα την εφημερίδα του κόμματος, «Νέος Δημοκράτης».

Τι έχει μείνει ανεξίτηλο στη μνήμη σου από τότε;

Εργάστηκα ως δάσκαλος για σχεδόν έντεκα χρόνια, σε διάφορα χωρά της Κύπρου, ενώ μόνο τον τελευταίο 1,1/2 χρόνο δούλεψα στη Λεμεσό. Οι συνθήκες εργασίας ήταν ιδιαίτερα δύσκολες και σκληρές. Για παράδειγμα, στο Πεντάκωμο η κοινότητα μού παραχώρησε σπίτι, το οποίο ήταν κτισμένο πάνω σε μνήματα… στην αυλή της εκκλησίας. Έσταζε η στέγη όταν έβρεχε και το χειρότερο, δεν είχε αποχωρητήριο…

Παρόλ’ αυτά, νοσταλγώ με αγάπη τη διδασκαλική περίοδο της ζωής μου. Ήταν τα νιάτα, ήταν η αγάπη για τα παιδιά, την οποία μου ανταπέδιδαν ολόψυχα. Ήταν ο σεβασμός των γονιών προς το δάσκαλο. Αυτά έκαναν ωραία τη ζωή μου.

Επιπλέον, σήμερα με χαροποιεί ότι πολλοί μαθητές μου με θυμούνται με αγάπη, όπως κι εγώ τους αγαπάω. Ο καλύτερος μαθητής μου ήταν ο Ανδρέας Χρίστου, ο σημερινός δήμαρχος Λεμεσού. Ο Ανδρέας με κάνει περήφανο, έχει ικανότητες, είναι ιδεολόγος και έχει ήθος.

Πώς βλέπεις να διαγράφεται ο ρόλος του δασκάλου στις σημερινές συνθήκες;

Και στις σημερινές συνθήκες, όπως ήταν και στις χθεσινές, αλλά και στο μέλλον, ο δάσκαλος είναι αυτός που πάνω απ’ όλα διαπαιδαγωγεί. Ο άνθρωπος που πλάθει ψυχές και δεν προσφέρει μόνο γνώσεις. Ο πραγματικός δάσκαλος είναι αυτός που διαπαιδαγωγεί τα παιδιά να σκέφτονται και να ενεργούν σωστά, όχι για το προσωπικό τους συμφέρον, αλλά το κοινό συμφέρον χωρίς παρωπίδες, φανατισμούς, ρατσισμούς και αποκλεισμούς. Ο σύγχρονος ολοκληρωμένος άνθρωπος πρέπει να είναι έτοιμος να κρίνει και να υποστηρίζει το σωστό, το δίκαιο, όχι μόνο για τον εαυτό του, αλλά προπάντων για το κοινό καλό, με πανανθρώπινες αξίες όπως είναι η ειρήνη, η αλληλεγγύη, η αδελφοσύνη των λαών, η ισότητα, όλα αυτά που είναι και οι αρχές του σοσιαλισμού.

Πώς κρίνεις σήμερα τη διάσπαση της συντεχνίας των δασκάλων την περίοδο 1948 – 53;

Υπήρξε μια αρνητική εξέλιξη, για την οποία ευθύνεται η Δεξιά. Για την ενότητα στην ΠΟΕΔ το 1953 πρωτοστάτησε η Αριστερά και έκανε θυσίες για τη διατήρησή της.

Μίλησε μας για την ιστορική διαδρομή σου μέσα από τις τάξεις του ΑΚΕΛ.

Έγινα μέλος του ΑΚΕΛ το 1946, όταν ήμουν φοιτητής στο διδασκαλικό κολέγιο Μόρφου. Από τότε παραμένω μέλος, στέλεχος και τώρα βετεράνος του ΑΚΕΛ. Μετά την υπηρεσία μου στη Γραμματεία της Διεθνούς Ένωσης Φοιτητών (ΔΕΦ – IUS. 1959 – 1962) και τις σπουδές μου στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Επιστημών (ΙΚΕ 1962 – 1964) στη Μόσχα, επέστρεψα στην Κύπρο και εκλέγηκα Γενικός Γραμματέας της ΕΔΟΝ. Στο πόστο αυτό υπηρέτησα μέχρι και το 1974. Το 1966 εξελέγηκα μέλος της Κ.Ε. του ΑΚΕΛ. Το 1974 ανέλαβα υπεύθυνος του Διεθνούς Τμήματος του ΑΚΕΛ και το 1981 εκλέχθηκα μέλος του Πολιτικού Γραφείου και αργότερα μέλος της Γραμματείας. Διετέλεσα επίσης (1990 – 1995) πρόεδρος της Κεντρικής Επιτροπής Ελέγχου του κόμματος.

Ποιες ήταν, πιστεύεις, οι μεγαλύτερες ιστορικές επιτυχίες του ΑΚΕΛ και ποια τα σημαντικά λάθη του; 

Λάθη έγιναν, όπως οι χαρακτηρισμοί για τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ, τους οποίους το κόμμα έγκαιρα αναίρεσε. Το ΑΚΕΛ έχτισε τις επιτυχίες του με τις θυσίες των μελών και στελεχών του χάριν του λαού. Με την ίδρυση ταξικών εργατικών και αγροτικών οργανώσεων και μορφωτικών συλλόγων. Με την καταπολέμηση του ρατσισμού και την κοινή δράση Ε/κ και Τ/κ. Χρυσή σελίδα αποτελεί στην ιστορία του ΑΚΕΛ η οργανωμένη συμμετοχή του στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ενάντια στο φασισμό της 16ης Ιουνίου 1943.

Το ΑΚΕΛ με τη σύμπτυξη μετώπων με προοδευτικές και δημοκρατικές δυνάμεις είχε επιτυχίες σε τοπικές, δημαρχιακές, εκκλησιαστικές, βουλευτικές και προεδρικές εκλογές. Κορυφαία η εκλογή του Γ.Γ. του ΑΚΕΛ, Δ. Χριστόφια, στο αξίωμα του Προέδρου της Δημοκρατίας. Η προεδρία του ΑΚΕΛ θα παραμείνει θετική στην ιστορία του κυπριακού και διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος.

Πιστεύεις ότι η πολιτική του ΑΚΕΛ για την Ένωση ήταν λάθος;

Πριν το 1960 ήταν φυσιολογική, όταν επανήλθε όμως μετά την ανεξαρτησία ήταν λανθασμένη. Το ΑΚΕΛ έκανε την αυτοκριτική του σχετικά.

Όμως το ΑΚΕΛ και πριν το 1960 είχε Τουρκοκύπριους μέλη του… 

Οι Έλληνες της Κύπρου βοήθησαν διαχρονικά στην απελευθέρωση της Ελλάδας. «Για την απελευθέρωση της Ελλάδας» ήταν το σύνθημα για την κατάταξη των Ακελιστών στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Άρα, υπήρχε ο αγώνας για την Ένωση. Αρκετοί Τουρκοκύπριοι έβλεπαν με κατανόηση αυτή την πολιτική. Η πλειονότητα των Τ/κ ήταν αδιάφορη πριν η Βρετανία και η Τουρκία τούς ξεσηκώσουν.

(1964 -1965) Από αριστερά Δώνης Χριστοφίνης, Μίκης Θεοδωράκης, Μιχαλάκης Ολύμπιος, Χρύσης Δημητριάδης
(1964 -1965) Από αριστερά Δώνης Χριστοφίνης, Μίκης Θεοδωράκης, Μιχαλάκης Ολύμπιος, Χρύσης Δημητριάδης

Για δύο δεκαετίες υπήρξες Γραμματέας Διεθνών Σχέσεων του ΑΚΕΛ. Μίλησέ μας γι’ αυτή την εμπειρία σου. 

Τόσο από αυτό το πόστο όσο και από κάθε άλλο, προσπαθούσα με θέρμη να προωθήσω την πατριωτική και διεθνιστική πολιτική του ΑΚΕΛ. Προσωπικά αξιοποίησα τις διεθνείς γνωριμίες που είχα με προσωπικότητες από τον παγκόσμιο χώρο και το νεολαιίστικο κίνημα μέσω του αντι-ιμπεριαλιστικού αγώνα για τη διαφώτιση και τη στήριξη του λαού μας και την έμπρακτη αλληλεγγύη προς άλλους λαούς. Είχαμε σπουδαίους φίλους, όπως τον Ρόμες Σιάντρα, πρόεδρο του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ειρήνης καιπρόεδρο της Διεθνούς Επιτροπής Αλληλεγγύης προς την Κύπρο, ο οποίος πέθανε πρόσφατα, και την Ευγενεία Κιράνοβα, Γραμματέα της Επιτροπής. Γνώρισα μεγάλες προσωπικότητες όπως τον Τσε Γκεβάρα, το Φιντέλ Κάστρο, τον Σαλβαδόρ Αλιέντε, τον Πατρίς Λουμούμπα, τον Νικήτα Κρουτσόφ, τον Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ, την Αντζελα Ντέιβις, την Ντολόρες Ιμπαρούρι, τον Γιασέρ Αραφάτ, την Ιντίρα και Ρατζίφ Γκάντι, τον Νέλσον Μαντέλα, τον Χαρίλαο Φλωράκη και τον Μίκη Θεοδωράκη και άλλους.

Υπάρχει κάποιο άγνωστο γεγονός ή παρασκήνιο αναφορικά με τις σχέσεις των κομμουνιστικών κομμάτων της εποχής; 

Υπήρχε φανατική αντιπάθεια, μπορώ να πω, του ισπανικού ΚΚ προς το ΚΚΣΕ. Ένα παράδειγμα: Ζητήσαμε ως Κύπρος και Διεθνής Επιτροπή Αλληλεγγύης προς την Κύπρο, να πραγματοποιηθεί μία διεθνή διάσκεψη για την Κύπρο στη Βαρκελώνη. Ο τοπικός Γραμματέας του ΚΚ Καταλονίας, Ραϊμούνδο Γκρεγκόριο Λόπεζ, δέχτηκε λέγοντάς μας: «Όταν καταδικάστηκα σε θάνατο από το καθεστώς του Φράνκο, ανήλικος τότε, σώθηκα από τη διεθνή αλληλεγγύη, στην οποία ενεργό μέρος διαδραμάτισαν οι Κύπριοι Κομμουνιστές». Πρόσθεσε όμως, πως έπρεπε να πάρουμε την έγκριση της ΚΕ του ΚΚ Ισπανίας. Εκεί η υπεύθυνη Διεθνών Σχέσεων του κόμματος μάς έκανε μια άγρια επίθεση, λέγοντάς μας ότι με το Ρ. Σιάντρα, το όργανο της Μόσχας, δεν υπάρχει περίπτωση να συνεργαστούμε. «Αλλά, εάν θέλετε εσείς, ως ΑΚΕΛ, ευχαρίστως». Οι λεγόμενοι ευρωκομμουνιστές, δηλ. τα κομμουνιστικά κόμματα Ιταλίας, Ισπανίας και Γαλλίας απομακρύνονταν συνεχώς από τις σωστές θέσεις του Παγκόσμιου Κομμουνιστικού Κινήματος για τον αντι-ιμπεριαλιστικό αγώνα.

Πιστεύεις ότι υπήρχε σε κάποιο βαθμό εξάρτηση του ΑΚΕΛ από το ΚΚΣΕ;

Εξάρτηση όχι, αλλά επήρεια ναι. Ήταν φυσικό να υπάρχει σε μεγάλο βαθμό ταύτιση της κομμουνιστικής ιδεολογίας με το πρώτο σοσιαλιστικό κράτος. Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου μάς είχε σωστά διαπαιδαγωγήσει να σεβόμαστε τη Σοβιετική Ένωση.

Υπάρχει κάποιο πολιτικό λάθος του Εζεκία Παπαϊωάννου που πιστεύεις σήμερα ότι ήταν σημαντικό;

Λάθος, όπως ήδη αναφέρθηκε, ήταν οι χαρακτηρισμοί για την ΕΟΚΑ που αποσύρθηκαν αμέσως μετά. Είχε απεριόριστη εμπιστοσύνη στην εργατική τάξη σε απόλυτο βαθμό. Του λέγαμε π.χ. ότι ανάμεσα στους εργάτες υπήρχαν κι αυτοί που είχαν παρασυρθεί ή εξαγορασθεί από τους εργοδότες. «Αυτά είναι λεπτομέρειες», έλεγε. Το ίδιο απόλυτη ήταν η πίστη του στη Σοβιετική Ένωση.

Επιπλέον, ενώ οι Ζιαρτίδης, Φάντης κ.ά. δημιούργησαν τη φράξια εντός του ΑΚΕΛ, πολεμώντας τον Παπαϊωάννου εσωτερικά, αυτός τους ανεχόταν για χρόνια και δεν τους ξεσκέπαζε, προς χάριν της ενότητας του κόμματος. Αυτό, βέβαια, μπορεί να θεωρηθεί και λανθασμένη, αλλά μάλλον σωστή πολιτική, διότι αυτοί τελικά έφυγαν από μόνοι τους και πήραν μαζί τους ελάχιστα στελέχη και μέλη, ενώ αν τους διώχναμε μπορεί να επηρέαζαν περισσότερους.

Ο Παπαϊωάννου ήταν τίμιος, απόλυτα ανιδιοτελής και αφοσιωμένος μαχητής κομμουνιστής διεθνούς αναγνώρισης.

Πώς κρίνεις τις σημερινές σοσιαλιστικές χώρες Λ.Δ. Κίνας, Σ.Δ. Βιετνάμ, Δ. Κούβας και ιδιαίτερα τη Λ.Δ. της Κορέας;

Δεν είμαι σε θέση να κρίνω τις πιο πάνω χώρες και τα αδελφά κομμουνιστικά κόμματα που τις κυβερνούν. Η ανθρωπότητα συνεχίζει να βιώνει την περίοδο πάλης για μετάβαση από το καπιταλιστικό σύστημα στο σοσιαλιστικό. Ας μην ξεχνάμε ότι για να περάσει η ανθρωπότητα από το δουλοκτητικό στο φεουδαρχικό σύστημα, πέρασαν χιλιάδες χρόνια γεμάτα αγώνες, νίκες και ήττες. Όπως χρειάστηκαν αιώνες πάλης για να περάσει από το φεουδαρχικό στο καπιταλιστικό σύστημα, χρειάζονται και τώρα συνεχείς αγώνες για να μεταβεί στο σοσιαλιστικό κράτος.

Ασφαλώς, δεν μας ευχαριστεί το γεγονός ότι στην Κίνα υπάρχουν και ιδιώτες δισεκατομμυριούχοι, ενώ υπάρχει φτώχεια, ή ότι στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κορέας καλλιεργείται ακόμη η προσωπολατρία. Όσον αφορά στην Κούβα, αυτή εξακολουθεί να είναι το ηρωικό προπύργιο του σοσιαλισμού στο δυτικό ημισφαίριο και όχι μόνο.

Σήμερα μετά την πτώση του Σοβιετικού τύπου σοσιαλισμού, ποιος πιστεύεις είναι ο ρόλος της παγκόσμιας κομμουνιστικής αριστεράς;

Ασφαλώς θα πρέπει να εντοπιστούν και να διορθωθούν παλιά λάθη. Να απαλλαγεί από την ηττοπάθεια. Να αναπτερωθεί η ελπίδα με την πολιτική των συμμαχιών τοπικά και διεθνώς. Ο δρόμος για το σοσιαλισμό είναι προς τα μπρος έστω και ζικ – ζακ και με οπισθοχωρήσεις. Ο σοσιαλισμός σημαίνει και ελευθερία και δημοκρατία και είναι το μέλλον. Εδώ θα ήθελα να πω κάτι για τη δικτατορία του προλεταριάτου, ότι αυτή είναι η άμυνα για το προλεταριάτο. Ο Λένιν δίδασκε ότι «και η πιο δημοκρατική εγγλέζικη κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι στην ουσία η δικτατορία της αστικής τάξης».

Πάντως στο καταστατικό του ΑΚΕΛ ουδέποτε υπήρξε αναφορά σε δικτατορία του προλεταριάτου, υπήρχε μόνο σε ιδεολογικά μαθήματα στα μέλη του κόμματος. 

Πιστεύω ότι είναι ανάγκη να δημιουργηθούν αυτά τα μέτρα προστασίας της λαϊκής εξουσίας σε μεταβατικό στάδιο μέχρι να εδραιωθεί ο σοσιαλισμός.

Είναι επίκαιρος σήμερα ο μαρξισμός – λενινισμός;

Ο μαρξισμός – λενινισμός είναι γενικές αρχές και μέθοδος σκέψης και δράσης, δεν είναι δόγμα, ούτε ευαγγέλιο. Είναι ακριβώς μέσα από τις δοσμένες συνθήκες να προσαρμόζεται η δράση. Ο μαρξισμός – λενινισμός είναι πάντοτε επίκαιρος.

Έχεις διατελέσει Γ.Γ. της ΕΔΟΝ. Ποια πιστεύεις θα πρέπει να είναι η κομμουνιστική διαπαιδαγώγηση των νέων;

Είναι η συλλογική δράση, η αγάπη προς το λαό, η αγάπη προς το δίκαιο, η αγάπη προς την ειρήνη και προς την ελευθερία όλων των λαών, η αλληλεγγύη, ο διεθνισμός. Η ΕΔΟΝ εξακολουθεί να είναι παράδειγμα, εσωτερικά και διεθνώς, αυτών των αρχών, του πατριωτισμού και του διεθνισμού, με απώτερο στόχο το σοσιαλισμό.

Ποιο είναι το πρότυπο ενός σύγχρονου κομμουνιστή;

Αν μιλάμε για προσωπικότητες, μπορούμε να αναφέρουμε ως παράδειγμα τον Λένιν, ο οποίος παραμένει ζωντανός και επίκαιρος, τον Χο Τσι Μινχ, τον Φιντέλ Κάστρο, τον Εζεκία Παπαϊωάννου. Ο κομμουνιστής πρέπει να έχει πίστη στα ιδανικά του σοσιαλισμού – κομμουνισμού, ν’ αναπτύσσει τις ικανότητές του και όσο πιο ψηλά βρίσκεται στην ηγεσία ακόμα περισσότερο και ιδιαίτερα για το πόστο που έχει ευθύνη. Απαραίτητο προσόν του κομμουνιστή είναι το ήθος, η αγάπη προς τον άνθρωπο, η ανιδιοτέλεια, αυτό που κυπριακά λέμε «ανθρωπιά».

Σήμερα, υπό το φάσμα της μεγάλης επίθεσης που δέχονται οι εργαζόμενοι από το μεγάλο κεφάλαιο και τη νεοφιλελεύθερη πολιτική του Προέδρου Αναστασιάδη, δεν θα έπρεπε το ΑΚΕΛ να μπει πιο δυναμικά στον ταξικό αγώνα, με μαζικές πολιτικές κινητοποιήσεις; 

Αυτό είναι σχετικό. Βρισκόμαστε στο στάδιο του απελευθερωτικού αγώνα και πρέπει να απαλλαγούμε από την κατοχή, επομένως σωστή είναι πιστεύω η πολιτική της ηγεσίας του κόμματος. Το γεγονός ότι το ΑΚΕΛ δεν εμπιστεύεται εν λευκώ τον Πρόεδρο Αναστασιάδη, γνωρίζοντας την ιστορία του, αλλά τον υποστηρίζει στο βαθμό που παίρνει σωστή θέση για επίλυση του Κυπριακού στα πλαίσια του Εθνικού Συμβουλίου. Ταυτόχρονα το ΑΚΕΛ υποστηρίζει τα λαϊκά συμφέροντα των εργαζομένων με σθένος, αλλά πάντοτε χωρίς να δημιουργείται χάος, διότι αυτό θα το εκμεταλλευτεί ο ιμπεριαλισμός. Το ΑΚΕΛ θα πρέπει να εντατικοποιήσει την επαφή του με τον κόσμο και να συνεχίσει να τον κινητοποιεί για το κάθε τοπικό πρόβλημα. Είναι σημαντικό το ΑΚΕΛ να διαφωτίζει τον κόσμο σχετικά με το κυπριακό πρόβλημα και γενικά για τους αγώνες του σαν μέρος του παγκόσμιου κινήματος, στο γενικότερο διεθνές του πλαίσιο. Έχω απόλυτη εμπιστοσύνη στην ηγεσία του ΑΚΕΛ με άξιο Γ.Γ. τον Άντρο Κυπριανού.

Μετά την εκλογή του Ακιντζί, πιστεύεις ότι πράγματι υπάρχουν περισσότερες πιθανότητες για τη λύση του Κυπριακού;

Πιστεύω πως υπάρχουν περισσότερες πιθανότητες με την εκλογή του Ακιντζί, διότι είναι γνωστός πατριώτης που επιθυμεί τη συμβίωση Ε/κ και Τ/κ και υποστηρίζει την επανένωση της Κύπρου.

Όμως τελικά είναι η Άγκυρα που θα πάρει αποφάσεις, έτσι;

Η Άγκυρα πρέπει να πεισθεί ότι είναι προς το συμφέρον της να πάψει να είναι κατοχική δύναμη. Η Άγκυρα πρέπει να πιεσθεί ν’ αποδεχθεί μια λύση που επιθυμούν οι Κύπριοι. Το ΑΚΕΛ δεν πρόκειται ν’ αποδεχθεί ξένες εγγυήσεις.

Πώς θα διδαχθούν τα Κυπριόπουλα για τον αντιαποικιακό αγώνα του ΚΚΚ στις δεκαετίες του 1920 – 30, για τους 23 ηρωικούς Κύπριους κομμουνιστές που σκοτώθηκαν στον Ισπανικό Εμφύλιο το 1936 ή για τις δολοφονίες των έξι Ακελιστών από τους Άγγλους αποικιοκράτες (1940-1950) και άλλες πολλές ηρωικές μορφές που παραμένουν άγνωστες, επειδή η κυπριακή αστική τάξη σκόπιμα αποσιωπά, παραχαράσσοντας την ιστορική αλήθεια;

Για τις θυσίες των Ακελιστών που με το αίμα τους θεμελίωσαν το κόμμα και την αριστερά, και πρόσφεραν με τη θυσία τους στην ανθρωπότητα, χρειάζεται, η νεολαία να μελετά τα βιβλία που γράφτηκαν και οι γονείς να μεταλαμπαδεύουν στα παιδιά την ιδεολογία και την πρέπουσα τιμή προς τους ήρωες – μάρτυρες του λαϊκού κινήματος. Η ΕΔΟΝ είναι ο φάρος που φωτίζει τη νεολαία και τη διαπαιδαγωγεί στο σωστό δρόμο.

Πώς σχολιάζεις τη μεγάλη ήττα που είχε το ΑΚΕΛ σε εκλογική αναμέτρηση στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές;

Είναι λυπηρή η μεγάλη απώλεια που είχαμε. Το κόμμα το μελετά. Κατά τη γνώμη μου, κύρια αιτία είναι η παγκόσμια οικονομική κρίση του καπιταλισμού με όλα τα συνεπακόλουθά της όπως η ανεργία, η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων και η οικονομική δυσπραγία. Επιπρόσθετα, η πλύση εγκεφάλου από τα ελεγχόμενα ΜΜΕ ότι ευθύνεται για όλα το ΑΚΕΛ. Το κόμμα στην 90χρονη πορεία του ξεπέρασε πολλές δυσκολίες και πιστεύω ότι έτσι θα γίνει γρήγορα και τώρα.

(1971) Με τον πρόεδρο της Χιλής Σαλβαδόρ Αλιέντε
(1971) Με τον πρόεδρο της Χιλής Σαλβαδόρ Αλιέντε

Μικρά αλλά ενδιαφέροντα

Ποια η γνώμη σου για τη θρησκεία;

Η θρησκεία είναι θέμα προσωπικό του καθενός, της συνείδησής του να πιστεύει σε όποια θρησκεία θέλει ή να μην πιστεύει. Το θέμα είναι να μην είναι κάποιος φανατικός και να θέλει να επιβάλει με τη βία τη θρησκεία του στους άλλους.

Ποιο τραγούδι σε συγκινεί ιδιαίτερα;

Τα τραγούδια του Θεοδωράκη, άριες της όπερας ή τα ναπολιτάνικα. Από τα κυπριακά τραγούδια ξεχωρίζω τα «μαύρα μάτια» που ερμηνεύει η Καλλιόπη Σπύρου, σε στίχους Δημήτρη Λιπέρτη και μουσική Αχιλλέα Λυμπουρίδη.

Ποιους συγγραφείς ή ποια βιβλία ξεχωρίζεις;

Ο «Χριστός ξανασταυρώνεται» του Ν. Καζαντζάκη, ο «Πόλεμος και Ειρήνη» του Λ. Τολστόι και τα έργα του σοβιετικού συγγραφέα Μ. Σόλοχοφ. Επίσης, τον Άγγλο συγγραφέα Ου. Σαίξπηρ, τους Γάλλους συγγραφείς Ρ. Ρολάν και Βίκτορ Ουγκό.

Κινηματογραφική ταινία ή τηλεοπτική σειρά που απολαμβάνεις;

Την κινηματογραφική ταινία «Ο Σπάρτακος» με πρωταγωνιστές τον Κ. Ντάγκλας και τον Τ. Κέρτις, Λ. Ολίβιε, τον Π. Ουστίνοφ, μεγάλοι ηθοποιοί σε σπουδαίο έργο.

Ποια ποδοσφαιρική ομάδα υποστηρίζεις;

Την Ομόνοια και τις άλλες αριστερές ομάδες, χωρίς να είμαι φανατικός.

Πολιτικές προσωπικότητες που γνώρισες και που ξεχώρισες;

Το Φιντέλ Κάστρο, τον μεγάλο αυτό επαναστάτη, τον Τσε Γκεβάρα, με τον οποίο εργαστήκαμε μαζί 15 ημέρες σε εθελοντική εργασία στην Κούβα το 1961, τον Νέλσον Μαντέλα, τον Ρόμες Σιάντρα, τον Χαρίλαο Φλωράκη. Από τους Κύπριους ξεχωρίζω το σύντροφο Παπαϊωάννου, από τους μη κομμουνιστές τον πρόεδρο Μακάριο. Δυστυχώς, δεν γνώρισα τελικά τον Χο Τσι Μινχ. Επρόκειτο να συμμετάσχω σε διεθνές φοιτητικό συνέδριο στο Βιετνάμ και την τελευταία στιγμή έγινε αλλαγή στην αντιπροσωπεία. Όμως πρέπει να πω ότι κατά την άποψή μου, στον 20ο αι. τρεις ήταν οι μεγάλοι κομμουνιστές παγκόσμιοι επαναστάτες: Στο πρώτο μισό του αιώνα ο Λένιν. Στο δεύτερο μισό ο Φιντέλ Κάστρο, ο Νέλσον Μαντέλα, ο Χο Τσι Μινχ. Οι σύντροφοί του κάλεσαν τον Χο Τσι Μινχ, όταν έγινε πρόεδρος της χώρας, να μετακομίσει στο προεδρικό μέγαρο, επειδή έτσι προσβάλλει τη χώρα μένοντας ακόμα στο λιτό, παραδοσιακό ξύλινο διαμέρισμά του και αυτός ηρνείτο λέγοντας πως προτιμάει να εργάζεται στο προεδρικό, αλλά να ζει φτωχικά, όπως ο υπόλοιπος λαός. Πρέπει επίσης να πω, ότι γύρω στο 1980 γνώρισα στην Τσεχοσλοβακία το θρυλικό Βιετναμέζο στρατηγό Βο Γκιαπ, ο οποίος ηγήθηκε νικηφόρα του βιετναμέζικου λαϊκού στρατού στον αγώνα ενάντια στη γαλλική αποικιοκρατία (1954) και ενάντια στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό (1965 – 1975). Ήταν μια σπουδαία γνωριμία. Αυτός έτρεφε μεγάλο σεβασμό προς τον Χο τσι Μινχ.

Αγαπημένη ενασχόληση;

Μελετώ βιβλία και ακούω μουσική όπερας.

Ποιο είναι το απόσταγμα της κομματικής σου ζωής;

Είμαι ευτυχής που ακολούθησα αυτή την ιδεολογία. Επίσης, είμαι ευγνώμων στο κόμμα μου και στην οικογένειά μου, στους συνεργάτες μου και στους φίλους μου, διότι αυτοί με βοήθησαν στο να ολοκληρωθώ ως άνθρωπος. Και αν υπήρχε περίπτωση να ξαναγεννηθώ θα ακολουθούσα τον ίδιο δρόμο αποφεύγοντας λάθη μου.

Πώς κρίνεις τη διακυβέρνηση του πρώτου Κύπριου κομμουνιστή Προέδρου, Δ. Χριστόφια;

Ο Δ. Χριστόφιας είναι μια ισχυρή προσωπικότητα, ένας καλός ηγέτης και ως Πρόεδρος εργάστηκε σκληρά. Το πρόβλημα ήταν ότι τον πολέμησαν άγρια. Έκανε λάθη, αλλά δεν έβλαψε τον τόπο. Το γεγονός ότι υπήρξε για πρώτη φορά κομμουνιστής Κύπριος Πρόεδρος, βοήθησε και τον τόπο και το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα. Για το Μαρί πιστεύω ότι ήταν δολιοφθορά και ότι έπρεπε να το τονίζουμε αυτό από την αρχή. Χρειάζεται να αποτινάξουμε από πάνω μας κάθε αίσθημα ενοχής.

Ποιο είναι το μέλλον της ανθρωπότητας;

Αν δεν υπάρξει πυρηνική καταστροφή… το μέλλον είναι ο σοσιαλισμός. Μια ανθρωπότητα χωρίς εκμετάλλευση, χωρίς καταπίεση, να ευημερεί και να δημιουργεί.

ΥΓ: Λόγω έλλειψης χώρου, δεν μπορέσαμε να αναφερθούμε σε άλλες πτυχές δράσεως του συντρόφου Δώνη, όπως την προσφορά στο Παγκύπριο και Παγκόσμιο Συμβούλιο Ειρήνης, τη συμμετοχή στη Διεθνή Επιτροπή Αλληλεγγύης προς την Κύπρο, τη συμμετοχή στη Διεθνή Επιτροπή Αφροασιατικής Αλληλεγγύης κ.ά. Αυτό ελπίζουμε να γίνει στα πλαίσια μιας άλλης συνέντευξης.

*Δημοσιογράφος – ερευνητής