Σημεία κοινού/ Ορίζοντας

Ειρωνεία, το άλλο πρόσωπο της θλίψης

«Από τη μια τρύπα στην άλλη τρύπα! » και μετά βάζει την κάννη στο στόμα.

Τα 14 διηγήματα του Αντρέα Μαλόρη στη συλλογή Εκκαθάριση προσωπικού του 2012 συγκλίνουν καθ’ όλα στη σύγχρονη προβληματική των αδιεξόδων μας  : η μοναξιά, η οικονομική ανέχεια, η επιβίωση με οποιαδήποτε παρουσία ή απουσία αισθητικής, η απελπισία, η φθορά, ο θάνατος, το γήρας, ο πανικός, η βαθύτερη ανάγκη για λύτρωση από δεσμά ψηλαφητά ή αόρατα.

Οι ήρωες των διηγημάτων του φορούν ή αφαιρούν τα προσωπεία τους με την ίδια ευκολία που ενδύονται συνειδητά ή ασυνείδητα την ανεπάρκειά τους και χαμογελούν κουρασμένα, ενίοτε ξεγελώντας την αδειοσύνη που τους περιβάλλει. Είναι εγκλωβισμένοι στα πάθη, τις αδυναμίες και τις επιθυμίες τους, κυρίως  μεσήλικες, γερασμένοι μέσα στις αγκυλώσεις τους, κλυδωνίζονται ανάμεσα στο θέλω και το μπορώ, ανάμεσα στην περιρρέουσα ηθική και την αναζήτηση για κάτι άλλο, καλύτερο κι ελπιδοφόρο. Άνθρωποι μιας θλιβερής μικροαστικής κουλτούρας που καταδυναστεύονται από το ψέμα και την τυραννική κληρονομιά τους. Γκρίζοι άνθρωποι που παλεύουν να φωτίσουν την καθημερινότητά τους ή διέρχονται με στωική αξιοπρέπεια την λιγοστή παράταση χρόνου υποταγμένοι στην αδηφάγα διάψευση της ζωής τους. Δεν εξεγείρονται. Σε ορισμένα σημεία εντοπίζουμε δράση που καταλύει, παρεμβαίνει ή παραβιάζει τα γεγονότα (αυτοκτονία, δολοφονία, απομάκρυνση) η οποία όμως οδηγείται σε νέο αδιέξοδο για να μας γίνει ξεκάθαρη η ματαιότητα. Δρουν με μια σχιζοφρενική μετεώριση ανάμεσα στην απροσδιόριστη συχνά επιθυμία και στην πραγματικότητα που ο αναγνώστης αισθάνεται διαβάζοντας πως θα καταρρεύσει από στιγμή σε στιγμή, από λέξη σε λέξη.

Πρόσωπα καρικατούρες σε 14 ιστορίες αυτόνομες (όσο αυτόνομα μπορεί να είναι τα διηγήματα μιας συλλογής), ωστόσο σχεδιασμένα με ωμότητα· πραγματικά, γήινα, υπαρκτά όσο πασκίζει ο συγγραφέας ή εμείς να το αποδείξουμε. Άνθρωποι κυρίως μουδιασμένοι από την οδυνηρή απελπισία που ενίοτε τους καταβάλλει, εμπαθείς, τραγικοί, συχνά γελοίοι μέσα στον μικρόκοσμό τους, ένοχοι, πνιγμένοι σε τύψεις, κάποτε βίαιοι, γκροτέσκο και κυρίως αληθινοί, άνθρωποι που βρίσκονται γύρω μας. Άνθρωποι σαν εμάς, ίσως εμείς.

Ο Μαλόρης γράφει σαν κινηματογραφικό μάτι για να θυμηθούμε τον Τζίγκα Βερτόφ και την κάμερα μάτι που εισήγαγε στην τέχνη, καταγράφοντας την πραγματικότητα, κι αυτό ακριβώς κάνει, δεν την αναπαριστά, παρόλο που διαβάζοντας αναγνωρίζομε το απαραβίαστο δικαίωμα και την ελευθερία του συγγραφέα να πλάττει μύθους με τα πιο ένυλα και χειροπιαστά υλικά. Οι ιστορίες του συνιστούν φωτογραφικά στιγμιότυπα διαρκείας. Τα διηγήματά του εκτείνονται σε μιάμιση μέχρι δέκα σελίδες το καθένα κι αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης ότι είναι συνειδητή η προσπάθεια να πει αυτό που θέλει με όσο το δυνατό λιγότερες λέξεις. (Σημειώνω εδώ Το σπίτι που αποδόθηκε σε 340 περίπου λέξεις και τη Λεζάντα σε 270).

[…] Η σκληρότητα των χαρακτήρων στα διηγήματα της συλλογής αποτελεί κατά τη γνώμη μου  όψη του πόνου και το θέμα μου εδώ είναι : ειρωνεία, το άλλο πρόσωπο της θλίψης. Η συλλογή είναι γεμάτη ειρωνεία, σαρκασμό, χιούμορ συχνά μαύρο που δένει αντιστικτικά με την τρυφερότητα και τη νοσταλγία ( Ενδεικτικοί τίτλοι «Οι πετσέτες ανεμίζουν», «Τρίζουν τα αξόνια»).

«Η ειρωνεία εξοργίζει» γράφει ο Κούντερα στην Τέχνη του Μυθιστορήματος, « όχι επειδή κοροϊδεύει ή επιτίθεται αλλά επειδή μας στερεί από βεβαιότητες αποκαλύπτοντας τον κόσμο ως αμφισημία.» Πώς επιτυγχάνεται όμως  η αναγνωρίσιμη πια ειρωνεία του Μαλόρη; Κυρίως μέσω θεματικής. Μικροκομματισμός, ίντριγκες, διαπλοκές, κοινωνική και πολιτική διαφθορά, κενοδοξία, ηθικισμός, καθωσπρεπισμός. Πώς να μιλήσει γι’ αυτά ο σκεπτόμενος άνθρωπος και να μη θλιβεί; Ο συγγραφέας τα καταγγέλλει με την ευφυή δεικτικότητα του ανθρώπου που γνωρίζει ότι ο κόσμος αλλάζει αργά και εκ των ένδον. Εξάλλου, εκείνο  που τον προβληματίζει δεν είναι ο έρωτας αλλά ο ηδονισμός, δεν είναι η σχέση αλλά η εξορία, δεν είναι η επιβίωση αλλά η παγίδευση.

Το επιτυγχάνει επίσης με το γλωσσικό του ύφος. Δεν είναι τυχαία η χρήση της καθαρεύουσας και τα διάσπαρτα επιρρήματά της (αναφανδόν, στάγδην, συλλήβδην) ενώ μιλά για ένα σκυλί ή έναν πολιτικάντη. Αυτή η εμβόλιμη διανοουμενιά εντείνει την μάγκικη καθημερινότητα στην οποία νομίζουν ότι ζουν οι ήρωές του. Σημειώνω το διήγημα «Κατάθεση» του Σλίμαν όπου ολόκληρο σχεδόν το κείμενο –γραπτή κατάθεση του αρχαιολόγου- αφήνει τον αναγνώστη με ένα πικρό χαμόγελο.

[…] Η υπερβολή ( πρασίνιζα ακατάσχετα, ένα λεπτό ακόμα σε κείνη την παχύρρευστη μούχλα του γιατρού Σαμαρά και θα βλαστούσα –από το ομότιτλο διήγημα) η ματαίωση, η προσήλωση στην ακαριαία ελάχιστη στιγμή και η ευστοχία αναδεικνύουν την άλλοτε υποφώσκουσα και άλλοτε εύληπτη και ολοφάνερη ειρωνεία του. Η τρελή αγελάδα που σπάει τη βιτρίνα εκδοτικού οίκου (προσέξτε τη σχέση), η Γεωργία που έγινε Γιώργος μετεγχειρητικά με έξοδα του Υπουργείου (η οποία σημειώστε προσδοκά σε μεγαλύτερο πέος), «όλα τα γερασμένα απομεινάρια της ζωής που ξέρω μαζεύουν γύρω τους ό,τι φανταστείς. Τι τα κάνουν ένα βήμα πριν την εξαφάνισή τους;», η αρθρίτιδα με την οποία έχει υπογράψει σύμφωνο συνεργασίας και εκατέρωθεν ανοχής, η εμμονική παρατήρηση και αρίθμηση των κομμένων μελών της Γκιερνίκα, γραβάτα κοντή σε σχήμα ψόφιας πέστροφας και τόσα άλλα.

[…] Με την ειρωνεία δεν λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους, τα ξεμπροστιάζουμε ενώ το στόμα μας πικρίζει ανελέητα. Μας πονάει γιατί εμείς οι ίδιοι αποτελούμε μέρος και στόχο της. Στη συλλογή ετούτη είναι δύσκολο να μην αναγνωρίσεις άτομα που κινούνται και δρουν γύρω μας. Ίσως και ψήγματα του εαυτού μας. Αυτής της καλά επικαλυμμένης οντότητας που δεν εκφέρουμε στο φως αβασάνιστα. Ο Ανδρέας Μαλόρης είναι από τους συγγραφείς που τολμούν να αναμετρηθούν με προκλήσεις και να ονοματίσουν το εσώτερο ως εξωφρενικά βαθύ σκοτάδι  μας.

Νένα Φιλούση

Αποσπάσματα από την ομίλα “Εκκαθάριση προσωπικού: Ειρωνεία, το άλλο πρόσωπο της θλίψης” που έγινε στις 6 Απριλίου 2022, στην παρουσίαση του έργου του Ανδρέα Μαλόρη από τον ΟΜιλο Λογοτεχνίας και Κριτικής στο πλαίσια της εκδήλωσης «Όψεις της κυπριακής πεζογραφίας της πρώτης εικοσαετίας του 21ου αιώνα», Γ Διάλεξη.
 

 

 

 

Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.