Ο λογοτεχνικός χρόνος διασώζει την αλήθεια των στιγμών, τον ουσιαστικό πυρήνα των εμπειριών μας μέσα στον κόσμο

Τι είναι για σας ο χρόνος; Δώστε ένα δικό σας ορισμό.

Ο μόνος αληθινός βιότοπος αυτού που λέμε ύπαρξη. Η επικράτεια μέσα στην οποία εκτυλίσσεται η ανθρώπινη εμπειρία, έξω από την οποία θα ήταν αδύνατη ή εν πάσει περιπτώσει αδιανόητη, και που οριοθετείται από τα δύο απόλυτα ορόσημα της γέννησης και του θανάτου. Η λογοτεχνία έχει εκ των πραγμάτων για πρώτη ύλη της το χρόνο από τη στιγμή που έχει για πρώτη ύλη της την ανθρώπινη εμπειρία. Το άτομο, μέσα στον περιορισμένο και εφήμερο ορίζοντα της ζωής του, είναι μια εμφάνιση, ένα ολόγραμμα του χρόνου.

Ο χρόνος είναι η περιοχή μέσα στην οποία αναδύεται για λίγο προτού καταποντιστεί και πάλι. Πολύ περισσότερο από τους συμβατικούς παράγοντες που επικαλούμαστε απλουστευτικά για να ορίσουμε έναν άνθρωπο -την εθνικότητα, τη βιολογία, την κοινωνική τάξη, τη ψυχολογία- ο χρόνος είναι αυτός που ασκεί τη σημαντικότερη και πιο αδιόρατη επιρροή στο τί είναι κανείς, τί δεν είναι και στο τι μεταβάλλεται, και μάλιστα με έναν τρόπο τριπλό: στη σωματική εκδοχή του ως η ορισμένη ηλικία του (παιδική, ενήλικη, γεροντική) · στην ιστορική, ως η εποχή μέσα στην οποία γεννιέται με τούς ιδιαίτερους και ανεπανάληπτους θεσμούς, την κοσμοαντίληψη, τη ψυχολογία, τα ενδιαφέροντα και τις  πεποιθήσεις της· τέλος, ως η ίδια η ουσία του ατόμου, που η αντίληψη του για το χρόνο, μέσω της μνήμης και της φαντασίας, είναι σε θέση να μεταβάλλει τον δεύτερο στον ίδιο βαθμό που και ο χρόνος μεταβάλλει τον ίδιο.

Πως θα ορίζατε τον λογοτεχνικό χρόνο; Διαφέρει από τον πραγματικό;

Ο πραγματικός χρόνος, έτσι όπως το βιώνουμε, χαρακτηρίζεται από μια διπλή κατάρα. Πρώτον, στο εφήμερο και πτητικό της φύσης του: εκτυλίσσεται μόνο στο παρόν, στιγμιαία, και ζώντας τον σπάνια τον αντιλαμβανόμαστε για αυτό που είναι πραγματικά. Η βιωμένη εμπειρία μάς ξεφεύγει, η ταχύτητα και οι περιορισμοί της μάς αναγκάζουν να τη συγκρατούμε παραχαραγμένη, παρερμνηνευμένη, απλουστευμένη. Η δεύτερη κατάρα, επισυμβαίνει χάρη στα περιορισμένα μέσα που έχουν δοθεί στον άνθρωπο για να αντιλαμβάνεται το χρόνο: τη μνήμη, για να τον ανασυστήνει ως παρελθόν, και τη φαντασία, για να τον προβάλλει στο μέλλον. Η λογοτεχνία είναι ένα θαυμάσιο τέχνασμα για να αναχαιτιστεί αυτή η κατάρα, για να κρατηθούν οι φευγαλέες βιωμένες στιγμές στο φως και να λάμψουν διασωσμένες από το σωρευτικό σκοτάδι του χρόνου, μέσα σε όλο τον στιγμίαιο και εφήμερο αισθητηριακό τους πλούτου. Ο λογοτεχνικός χρόνος είναι η πιο ακριβής μέχρι σήμερα “τεχνολογία” που η ανθρωπότητα σκαρφίστηκε για να διασώσει την αλήθεια των στιγμών, τον ουσιαστικό πηρύνα των εμπειριών μας μέσα στον κόσμο. Η λογοτεχνία κρατάει το θάνατο μακριά, πρόκειται για το αρχέγονο στίγμα της γραφής.

Η λογοτεχνία εκ της ίδιας της ουσίας της δεν αφορά συνήθως το παρελθόν;

Εκ πρώτης όψεως ναι. “Η Ναστάσια Φιλίπποβνα είπε…”, “Ανέβηκε στο άλογο του και…” Αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι ο αόριστος της αφήγησης ελάχιστη σχέση έχει με το γραμματικό αόριστο, που στοχεύει να εκφράσει το συντελεσμένο, το περασμένο, το άπαξ γενόμενο. Η λογοτεχνική γραφή δεν έχει στόχο να μεταδώσει πληροφορίες ούτε γεγονότα, αλλά αισθήσεις, και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να μεταδώσεις μια αίσθηση είναι να την υπονοήσεις μέσα από την κατάλληλη εικόνα, σκέψη, περιγραφή. Η γραφή συναρμόζει τις λέξεις σε αισθητηριακά σύνολα (εικόνες) που μεταδίδουν στο ίδιο μας το πετσί την αίσθηση που ο συγγραφέας της μάς θέλει να συλλάβουμε. Κάτι τέτοιο ελάχιστη σχέση έχει με της γραμματική λειτουργία της γραφής και άρα με το συντελεσμένο, το οριστικό, το αμετάβλητο, δηλαδή το παρελθόν. Δεν υπάρχει καλύτερο παράδειγμα για να καταλάβετε αυτό που λέω από τη μυθιστορηματική σκηνή. Τα λόγια, οι πράξεις, οι σκέψεις, οι χειρονομίες, τα αισθήματα των χαρακτήρων μάς περιγράφονται όλα στον αόριστο, κι όμως, διαβάζοντας βλέπουμε τα πάντα να εκτυλίσσονται μπρος στα μάτια μας.

Η συμπύκνωση και η επιμήκυνση του χρόνου στη λογοτεχνία. Κάποια βιβλία, κάποιοι συγγραφείς που αποτυπώνουν τα πιο πάνω για σας.

Με κάποια επιφύλαξη ως προς τη σωστή χρήση των όρων, θα αναφέρω ως παράδειγμα συμπύκνωσης το Εκατό Χρόνια Μοναξιάς του Γκαρσία Μάρκες, όπου στα πλαίσια ενός μόνο μυθιστορήματος εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μας ολόκληρη η γενεαλογία μιας οικογένειας και μάλιστα με παντελή έλλειψη σκηνών, όπως σωστά παρατήρησε ο Κούντερα. Λες και, όχι μόνο η γενεαλογία των Μπουενδία, αλλά και ο ίδιος ο Χρόνος στην ακατάλυτη ροή του, συλλαμβάνεται σαν ένα ορμητικό ποτάμι χωρίς παύσεις, κενά και προορισμό, μέσα στον οποίο η περιορισμένη και κλειστή διάρκεια μιας ατομικής ζωής καταυγάζεται σαν εφήμερο ρεύμα στην επιφάνεια του,προτού χαθεί και πάλι εξιλεωμένη στα αεικίνητα βάθη του. ¨Οσο για την επιμήκυνση, τι άλλο να σκεφτεί κανείς πρώτο, από το αμίμητο μικροσκόπιο του Οδυσσέα του Τζόυς, όπου ένα 24ωρο στη ζωή ενός άντρα μετετρέπεται σε έπος της σύγχρονης ύπαρξης;

Στο δικό σας έργο σας ποια η θέση του χρόνου;

Χωρίς να το καταλάβω όταν έγραφα τις ιστορίες των Μύθων, ο Χρόνος παίζει βασικό ρόλο στη πλειοψηφία των διηγημάτων. Στις τρεις ιστορίες του πρώτου μέρους (Οι παλιοί μύθοι) κάθε ιστορία αντιστοιχεί σε και εξετάζει μια άλλη όψη του χρονικού τριπτύχου: παρόν, παρελθόν, μέλλον. Πρόκειται για τη γραμμική αντίληψη του χρόνου που καθόρισε τη μοντερνικότητα. Στις ιστορίες του δεύτερου μέρους (Οι σύγχρονοι μύθοι) ο Χρόνος εξετάζεται στη μεταμοντέρνα εκδοχή του, ως μη γραμμικός και τεθλασμένος, ως ένα κουβάρι αυθαίρετων και πολλαπλών αισθητηρίων που δημιουργούν τα δικά τους κλειστά και ολοκληρωμένα σύμπαντα, προορισμένα να καταργηθούν την αμέσως επόμενη στιγμή. Πρόκειται για το σύγχρονο Χρόνο, το χρόνο της εποχής μας, που μετατρέπει το εφήμερο σε μυθολογία και που αντιλαμβάνεται το πέρασμα του χρόνου σα μια αέναη διαδικασία παραγωγής του καινούριου και του περαστικού.

Οι συγγραφείς γράφουν τώρα, στο παρόν, για κάτι ουσιαστικά που πέρασε (παρελθόν) με μια προοπτική που ατενίζει το μέλλον;  Υπάρχει λογοτεχνικό έργο χωρίς την παρουσία του παρόντος;

Μεταφερόμαστε και πάλι στη δεύτερη και τρίτη ερώτηση. Ας ανακεφαλαιώσουμε: η λογοτεχνία επιτυγχάνει το θαύμα της διατήρησης και διαύγασης της ανθρώπινης εμπειρίας εκεί που συμβαίνει, δηλαδή στο παρόν. Διασώζει τη δύσκολη και δυσδιάκριτη αλήθεια των στιγμών. Για να επιτύχει κανείς αυτή τη διεισδυτικότητα, χρειάζεται όχι μόνο η οξυδερκής παρατήρηση του παρόντος, αλλά και μία επαρκής αντίληψη του παρελθόντος μαζί με τη σχεδόν προφητική διαίσθηση του άμεσου μέλλοντος. Δεν υπάρχει λογοτεχνικό έργο χωρίς την παρουσία του παρόντος και των προυποθέσεων που μόλις ανέφερα. Με άλλα λόγια, δε γίνεται να υπάρξει λογοτεχνική δημιουργία χωρίς την εξοικείωση με τα μυστήρια του Χρόνου.

Το Βιβλιοτρόπιο συνεχίζει την ποικίλη και ενδιαφέρουσα δράση του, εμπλουτίζοντας τις εκδηλώσεις που αφορούν τη λογοτεχνία και το βιβλίο.

Διοργανώνει ακόμα μια ΣΥνάντηση ΣΥγγραφέων με καλεσμένους τη βραβευμένη με το Βραβείο Λογοτεχνίας Ευρωπαϊκής Ένωσης για το 2017 Κάλλια Παπαδάκη από την Ελλάδα και τους επίσης βραβευμένους με Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας Λουίζα Παπαλοΐζου και Γιώργο Παναγή.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Κέντρο Λόγου και Τεχνών ΤΕΧΝΟΔΡΟΜΙΟ, Μουσείο «Το Πλουμιστό Ψωμί», Λεμεσός την Τετάρτη 3 Οκτωβρίου 2018 στις 19:30.

Ο Ορίζοντας απευθύνθηκε στους 3 συγγραφείς και τους ζήτησε να απαντήσουν στα πιο κάτω ερωτήματα. Οι απαντήσεις τους ενδιαφέρουσες και καίριες για το χρόνο και τη λογοτεχνία. Περισσότερα την Τετάρτη 3 Οκτωβρίου 2018 στις 19:30 στη Λεμεσό.

Διάβαστε επίσης:

Κάλλια Παπαδάκη: Ο λογοτεχνικός χρόνος δεν γνωρίζει όρια ούτε υπόκειται σε ορθολογικές μετρήσεις

Λουίζα Παπαλοίζου: Να ανιχνεύσω την κόψη ανάμεσα στον εξωτερικό και εσωτερικό χρόνο