Της Ιωάννας Παναγιώτου*

H οικολογική καταστροφή που έχει συντελεστεί από την πυρκαγιά στην κοιλάδα της Σολέας είναι τεράστια. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη πυρκαγιά που σημειώθηκε ποτέ στην περιοχή. Σημαντικότερη απώλεια βέβαια είναι πάντα η ανθρώπινη ζωή και σε αυτόν τον αγώνα για κατάσβεση χάσαμε δύο καλούς οικογενειάρχες που αγαπούσαν τον τόπο και το πράσινο.

Σημασία των δασών


Το δάσος είναι ένας ανεκτίμητος ανανεώσιμος, φυσικός και πλουτοπαραγωγικός πόρος που παρέχει αγαθά και υπηρεσίες, οι οποίες συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων της περιοχής. Επίσης τα δέντρα και γενικά το πράσινο αποτελούν θεραπευτικό εργαλείο για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και των επιπτώσεών της (απερήμωση, διάβρωση, λειψυδρία, αύξηση της θερμοκρασίας κλπ). Ο πολύτιμος αυτός φυσικός πόρος εκτίθεται συχνά σε σοβαρούς κινδύνους από φυσικά, αλλά και από ανθρωπογενή αίτια. Μεταξύ των αιτίων αυτών είναι και οι δασικές πυρκαγιές που θεωρούνται φυσικό φαινόμενο και αναπόσπαστο στοιχείο των μεσογειακών δασικών οικοσυστημάτων νοουμένου ότι δεν προκαλούνται από ανθρώπινο χέρι, αλλά από αβιοτικούς παράγοντες όπως είναι η αστραπή ή η αυτοανάφλεξη.

Η φύση μπορεί να αναγεννηθεί

Εχοντας υποστεί την επαναλαμβανόμενη δράση της φωτιάς κατά τη διάρκεια της εξέλιξής τους, τα μεσογειακά οικοσυστήματα έχουν αναπτύξει ειδικές ιδιότητες προσαρμογής για την αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου, εξασφαλίζοντας έτσι την επιβίωσή τους στο χρόνο. Τα πεύκα έχουν δύο βασικούς μηχανισμούς αναγέννησης μετά από πυρκαγιά: φυτική αναγέννηση (αναβλάστηση) των ίδιων των καμένων ατόμων και δημιουργία νέων ατόμων μέσα από τη βλάστηση των σπόρων. Η γνώση για το ποιοι μηχανισμοί υπάρχουν σε ένα συγκεκριμένο καμένο δάσος ή θαμνώδη έκταση είναι κρίσιμη για την αξιολόγηση των εναλλακτικών λύσεων διαχείρισης μετά την πυρκαγιά.

Βασικές διαδικασίες αποκατάστασης

Εφόσον οι συστάδες που κάηκαν ήταν κανονικής ηλικίας (άνω των 20 χρόνων) που τα δέντρα καρποφορούν άφθονα, η φυσική αναγέννηση είναι τις περισσότερες φορές εξασφαλισμένη, επειδή τα είδη αυτά έχουν αναπτύξει μηχανισμούς προσαρμογής στη φωτιά, με συνέπεια να επωφελούνται από τις μεταπυρικές συνθήκες και να αναγεννιούνται εύκολα. Στις περιπτώσεις αυτές, πρέπει οποιαδήποτε αναδασωτική επέμβαση να πραγματοποιηθεί μετά την παρέλευση δυο-τριών χρόνων, περίοδος που κρίνεται απαραίτητη για την εκτίμηση της επιτυχούς ή όχι εγκατάστασης της φυσικής αναγέννησης. Η φυσική μέθοδος στηρίζεται στην άρση των αιτιών που αυξάνουν την υποβάθμιση (π.χ διάβρωση, υπερβόσκηση κ.λπ.) και αφήνουμε τη φύση να λειτουργήσει μόνη της.

pyrkagia solea

Πρώτο μέτρο διαχείρισης που πρέπει να ληφθεί

Η καταστροφή της βλάστησης και των φυτικών υπολειμμάτων (φύλλων, χούμου κ.λπ.) της επιφάνειας μιας λεκάνης απορροής από πυρκαγιές συντελεί στην αύξηση της απορροής και της διάβρωσης του εδάφους από ισχυρές βροχοπτώσεις και τελικά στη δημιουργία πλημμυρικών φαινομένων στην αντίστοιχη πεδινή περιοχή. Ειδικότερα μετά την πυρκαγιά μεταβάλλονται, εκτός των άλλων, τόσο το ύψος και η ενέργεια της βροχής που φθάνει στην επιφάνεια της καμένης λεκάνης, όσο και πολλές από τις φυσικές ιδιότητες του εδάφους της, με αποτέλεσμα την εμφάνιση πλημμυρικών φαινομένων.

Ποια έργα πρέπει να γίνουν

Κρίνεται επιβεβλημένη η εκτέλεση όλων των απαραίτητων έργων για τον περιορισμό της διάβρωσης σε ολόκληρη την έκταση, την κατακράτηση των μεγαλύτερων κατά το δυνατόν ποσοτήτων φερτών υλικών και την ομαλή πορεία των πλεοναζόντων νερών. Τα έργα που πρέπει να γίνουν άμεσα είναι η δημιουργία κλαδοπλεγμάτων και κορμοδεμάτων.

Στις καμένες περιοχές έχουμε μεγάλη παραγωγή υπολειμμάτων υλοτομιών, τα οποία αποτελούν άριστο υλικό για την κατασκευή κλαδοπλεγμάτων. Τα υλικά αυτά θα διατάσσονται επιμελώς γραμμικά, κατά μήκος των ισοϋψών σε πλήρη επαφή με το έδαφος έτσι ώστε να ανακόπτουν την παρασυρτική ικανότητα του νερού.

Επίσης τα κορμοδέματα αποτελούν ίσως την πιο σημαντική κατηγορία αντιδιαβρωτικών έργων μετά την καταστροφή του δάσους από πυρκαγιά. Κατά την κατασκευή των κορμοδεμάτων διακρίνουμε τα στάδια της υλοτομίας των κορμών, της αποκλάδωσης και της τοποθέτησής τους κατά μήκος των ισοϋψών και στερέωσή τους σε ειδικούς για το σκοπό αυτό πασσάλους. Τα έργα θα πρέπει να υλοποιηθούν το συντομότερο δυνατόν.

Πότε πρέπει να γίνουν οι αναδασώσεις

Ολα πρέπει να γίνονται στον σωστό χρόνο και με τον σωστό τρόπο. Οι αναδασώσεις πρέπει να γίνουν με σχέδιο και οργάνωση στη βάση επιστημονικής γνώσης. Το να καταπατούμε τις καμένες εκτάσεις προκαλούμε ζημιά και όχι όφελος, αφού το έδαφος αποτελεί φυσική τράπεζα σπερμάτων. Αν γίνουν τώρα τα σωστά αντιπλημμυρικά και αντιδιαβρωτικά έργα με τις πρώτες βροχές η διαδικασία της αναγέννησης θα ξεκινήσει δειλά – δειλά. Αναδασώσεις καθώς και άλλα μέτρα αναδημιουργίας του δάσους θα γίνουν όταν έλθει η ώρα.

Αν όλα γίνουν με συνέπεια στη βάση σχεδιασμού θα έχουμε σε 10-15 χρόνια ένα φυσικό οικοσύστημα. Ομως μπορεί να φθάσουμε και τα 50 χρόνια για να επανέλθει ο κύκλος ζωής στην προ πυρκαγιάς εποχής όσον αφορά όλα τα είδη της χλωρίδας και της πανίδας.

Φωτογραφία: Φίλιππος Χρίστου
Φωτογραφία: Φίλιππος Χρίστου

Πυροπροστασία των δασικών περιοχών

Για την πυροπροστασία των δασικών περιοχών είναι απαραίτητη η λήψη μέτρων που θα ξεκινούν από την ορθολογική διαχείριση του οικοσυστήματος, έως την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων πρόληψης και έγκυρου συναγερμού κινητοποίησης για την κατάσβεση. Καταρχήν χρειάζεται η λεπτομερής επιστημονική περιγραφή των αβιοτικών και βιοτικών παραγόντων κάθε δασικής περιοχής, έτσι ώστε να διαγνωστεί η επικινδυνότητα ανάφλεξης και οι δυνατότητες φυσικής αναγέννησης του οικοσυστήματος μετά από ενδεχόμενη πυρκαγιά. Επίσης, η εφαρμογή μεθόδων όμως η «προγραμματισμένη πυρκαγιά» θα μπορούσε να προσφέρει σημαντική αντιπυρική προστασία.

Μέτρα πρόληψης 

Κάποια μέτρα πρόληψης που πρέπει είτε να ενισχυθούν είτε να δημιουργηθούν είναι η απόκτηση επαρκών μέσων εναέριας πυρόσβεσης. Η οργάνωση πυκνού δικτύου παρατηρητηρίων και η εμπλοκή στη στελέχωσή τους των εθελοντών και ομάδων μη κυβερνητικών οργανώσεων. Η δημιουργία επαρκών δεξαμενών πυρόσβεσης. Η απαγόρευση της μεμονωμένης κατοικίας. Η υπογειοποίηση των καλωδίων υψηλής τάσης της ΑΗΚ σε δασικές περιοχές. Ο εξοπλισμός όλων των κοινοτήτων με ευκίνητα πυροσβεστικά οχήματα και η οργάνωση ομάδων άμεσης επέμβασης από τις κοινότητες. Η δημιουργία των κατάλληλων και σωστά μελετημένων αντιπυρικών ζωνών.

Ο συντονισμός των σχεδίων αντιμετώπισης κρίσεων από ένα Υπουργείο με τη συνεργασία πάντα των διαφόρων υπηρεσιών που εμπλέκονται ανάλογα με τη φύση της κρίσης. Η δημιουργία κινητής μονάδας κρίσης πλήρως εξοπλισμένης με ηλεκτρονικά και άλλα μέσα. Η δημιουργία μόνιμων και έγκαιρων μηχανισμών αλληλεγγύης με τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης και τις γειτονικές μας χώρες. Τροποποίηση νομοθεσιών όπου χρειάζεται. Ολα τα πιο πάνω καθώς και άλλες χρήσιμες απόψεις θα πρέπει να μελετηθούν και να εφαρμοσθούν με στόχο την πρόληψη, αλλά και την πιο αποτελεσματική αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων.

Νομοθεσία

Υπάρχει ο περί Προλήψεως Πυρκαγιών στην Υπαιθρο Νόμος (http://cylaw.org/nomoi/enop/non-ind/1988_1_220/full.html), ο οποίος επιτρέπει το καψάλισμα σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους και περιλαμβάνει και ποινές.

Κατά τη γνώμη μου πρέπει το καψάλισμα χόρτων και κλαδεμάτων να απαγορευτεί και η βιομάζα αυτή μέσα από ένα σύστημα συλλογής να χρησιμοποιείται για κομποστοποίηση και ενεργειακή αξιοποίηση.

Τα υλικά αυτά δεν είναι άχρηστα για να καίγονται ως άχρηστα υλικά. Σε μια ευρωπαϊκή χώρα εν έτει 2016 δεν πρέπει να αποτελεί εργαλείο διαχείρισης η καύση.

Οι νομοθεσίες πρέπει να τηρούνται και οι παρανομούντες να είναι υπόλογοι. Βέβαια αυτό είναι δουλειά της Αστυνομίας, αλλά έμμεσα και των πολιτών οι οποίοι θα πρέπει να καταγγέλλουν μια παρανομία όταν πέφτει στην αντίληψή τους. Η ανοχή είναι συνενοχή και αυτό οφείλουμε να το εμπεδώσουμε και να μην είμαστε ανεκτικοί ούτε σαν πολιτεία ούτε σαν κοινωνία.

Επιπτώσεις από την πυρκαγιά

Οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν τον σημαντικότερο καταστροφικό παράγοντα των δασών. Κανένα άλλο φαινόμενο δεν προκαλεί τόσο εκτεταμένες και γρήγορες καταστροφές σε όλες τις αξίες που παράγονται από τα δάση, τόσο σε οικολογικό όσο και σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Συγκεκριμένα οι συνέπειες των δασικών πυρκαγιών αφορούν τόσο την άμεση και έμμεση οικονομική απώλεια, με την καταστροφή πολύτιμου ξυλώδους κεφαλαίου και δευτερευόντων προϊόντων του δάσους, τη μείωση της αισθητικής αξίας της περιοχής και της χρήσης για αναψυχή και τουρισμό κ.ά. Επίσης οι άνθρωποι της περιοχής μαραζώνουν έχοντας γύρω τους ένα μαύρο αποψιλωμένο τοπίο αντί το δροσερό πράσινο του δάσους. Αυτή η πραγματικότητα επιβραδύνει και την προσπάθεια για επιστροφή ή εγκατάσταση νέων ανθρώπων στην ύπαιθρο και την υλοποίηση προγραμμάτων ανάπτυξης της περιοχής. Πρέπει επίσης να αναφέρω το μεγάλο οικονομικό κόστος για την κατάσβεση της πυρκαγιάς, καθώς και για τη διαχείριση και αποκατάσταση της περιοχής στα πλαίσια του δυνατού.

Πρόληψη

Θα ήθελα να τονίσω ότι η πρόληψη δεν είναι υπόθεση μόνο της Πολιτείας. Είναι υπόθεση όλων μας, αφού ο πρώτος κανόνας είναι η αποφυγή της ανθρώπινης αμέλειας, η οποία έχει αγγίξει το όριο της ιεροσυλίας. Κατά την άποψή μου οι ποινές για εγκλήματα που αφορούν την καταστροφή του περιβάλλοντος θα πρέπει να είναι αυστηρές, αφού το περιβάλλον αποτελεί κληρονομιά όλων μας. Επίσης η δημιουργία οικολογικής συνείδησης μέσα από την Παιδεία και την ενημέρωση συμβάλλει στην αποφυγή τέτοιων δυσάρεστων γεγονότων.

Θα ήθελα να συλλυπηθώ τις οικογένειες των δύο δασοπυροσβεστών που χάθηκαν εν ώρα καθήκοντος και να συγχαρώ όλους τους πυροσβέστες, δασοπυροσβέστες, εθελοντές και τις ξένες δυνάμεις που έδωσαν όλες τους τις δυνάμεις για τον έλεγχο και την κατάσβεση της φωτιάς.

*Επίτροπος Περιβάλλοντος