Του Ευάγγελου Κωνσταντέλου*

Σε όλα τα εγχειρίδια και τους κώδικες δεοντολογίας για τις βασικές αρχές της δημοσιογραφίας γίνεται ξεχωριστή μνεία στην έννοια της αλήθειας. Η δημοσιογραφία, σύμφωνα με τα εγχειρίδια, δεν προσεγγίζει την αλήθεια με βάση μια απόλυτη και φιλοσοφική σκοπιά, αλλά οφείλει να επιχειρεί την πρακτική προσέγγιση της αλήθειας. Εδώ βλέπουμε ένα, εκ πρώτης όψεως, οξύμωρο σχήμα, μια αντίφαση, αφού η ίδια η αλήθεια αποτελεί ένα από τα βασικά ζητήματα που απασχόλησαν και απασχολούν τη φιλοσοφική σκέψη. Χάρη στη φιλοσοφία μάλιστα, η δημοσιογραφία μπόρεσε να κάνει τη διάκριση στις ερμηνείες της αλήθειας, ώστε να μπορεί να εμπλουτίσει τους κώδικες δεοντολογίας, συμβάλλοντας έτσι στη βελτίωση της δημοκρατικής λειτουργίας των θεσμών και του κράτους.
Η δημοσιογραφία ανήκει στο λαό. O λαός με τον τρόπο ζωής, τον πολιτισμό και τις ανάγκες του καθορίζει την ποιότητα της λειτουργίας της. Ο λαός επίσης απαιτεί να γνωρίζει την αλήθεια, σε ζητήματα που αφορούν την πολιτική συμπεριφορά όλων των μελών της κοινωνίας. Δυστυχώς όμως η καθολικότητα και απολυτότητα της αλήθεια των πραγμάτων έχει χαθεί. Η κοινωνία βρίσκεται μέσα σε περιδίνηση και στροβιλίζεται σε έναν κυκεώνα ειδήσεων και απόψεων, με αποτέλεσμα να αρκείται και να περιορίζεται στο να ερμηνεύει τις επιμέρους «αλήθειες», ανάλογα με τα βιώματα, τις ιδεολογίες, τις προσωπικές πεποιθήσεις και φυσικά το συμφέρον.
Η αλήθεια όμως είναι μία. Όπως μία είναι και η δημοσιογραφία ανεξάρτητα αν κατηγοριοποιείται σε επιμέρους κλάδους και είδη εξειδίκευσης στα πλαίσια μιας ποικιλόμορφης και ενδιαφέρουσας ενασχόλησης με την κοινωνία. Η κοινωνία, πέρα από τις διάφορες ειδήσεις και πληροφορίες που την επηρεάζουν άμεσα, έχει ανάγκη εκείνης της γνώσης και του αποτελέσματος της σύνθεσης, που παράγει η αλήθεια. Ο Γερμανός φιλόσοφος Martin Heidegger έδωσε μια τέτοια διάσταση στην έννοια της αλήθειας. Συνέδεσε την ουσία του όρου με την αποκάλυψη και τη φανέρωση ως τον ουσιαστικό τρόπο εμφάνισης των πραγμάτων στον κόσμο. Ως οντικές φανερώσεις, ως οντότητες. Παρ’ όλο, λοιπόν, που η αλήθεια αναφέρεται στο αληθινό και το πραγματικό, ταυτόχρονα αποδίδεται και αναφέρεται στην αποκάλυψη, στη φανέρωση και στην ανοικτότητα.
Για τον φιλόσοφο σημασία έχει η αποσαφήνιση, η αποκάλυψη και η ανοικτότητά της, ώστε τα πράγματα να γίνονται κατανοητά από τον άνθρωπο σε ένα πιο ολιστικά δομημένο υπόβαθρο νοημάτων. Η φανέρωση και η ανοικτότητα δεν μπορούν να θεωρηθούν ως απόλυτες παρουσίες, άρα και όχι απόλυτες αλήθειες από μόνες τους. Εδώ μπαίνουν κάποια ποιοτικά χαρακτηριστικά, που αφορούν κατά πόσον η αλήθεια είναι λιγότερο ή περισσότερο αληθινή. Κατά πόσο δηλαδή είναι αντικειμενική και υποκειμενική. Σε αυτό πάλι θα απαντήσει ο Heidegger, θέτοντας τόσο τα ζητήματα της βεβαιότητας όσο και της επάρκειας ή του επιμερισμού της αλήθειας. Αυτά τα χαρακτηριστικά επηρεάζουν την παρουσία και την παρουσίαση της αλήθειας στη σφαίρα της ανοικτότητας.
Η απόκρυψη μιας πληροφορίας και οι περιορισμοί στη γνώση είναι απόκρυψη της αλήθειας. Το αντίθετο της αλήθειας δεν είναι το ψέμα αλλά η μη αλήθεια, η μη φανέρωση, η μη αποκάλυψη και η μη ανοικτότητα. Η αλήθεια αντανακλά και διαμορφώνει την άποψη της πραγματικότητας, ενώ η μη αλήθεια δεν διαμορφώνει τίποτα. Το ψέμα παρ’ όλο που δεν αντανακλά την πραγματικότητα, δημιουργεί μια νέα «αλήθεια» όταν κάποιος το πιστεύει. Η κοινωνία έχει κατανοήσει το είδος της ποιότητας ορισμένων ΜΜΕ και ειδικά αυτών, που ούτε καν προσπαθούν να φανερώσουν την αλήθεια, αλλά αντιθέτως προσφέρουν προπαγάνδα και προωθούν συγκεκριμένα συμφέροντα.
Η φιλοσοφία δεν μπορεί από μόνη της να φανερώσει την αντικειμενική ή την υποκειμενική αλήθεια. Μπορεί όμως να προστατεύει την κοινή γνώμη, δημιουργώντας ολιστικά σύνολα ανάλυσης, συνθέτοντας την καθολικότητα των διαφόρων κοινωνικών και πολιτικών θεμάτων, κάνοντας την κοινωνία πιο σοφή. Με αυτόν τον τρόπο η ευπρέπεια του αρθρογράφου, δημοσιογράφου, ρεπόρτερ κ.τ.λ. τίθεται συνεχώς υπό την κρίση του πολίτη και τον έλεγχο της κοινωνίας. Η κοινωνία έχει όλα τα εργαλεία να διαυγάζει και να καθαίρει εαυτόν από όλα εκείνα τα φαινόμενα που την απειλούν. Η συμβολή της δημοσιογραφίας στη φανέρωση της αλήθειας, της καθολικής αλήθειας, δεν είναι μια απλή προαίρεσις αλλά μια αναγκαιότητα, απαραίτητη τόσο για την επιβίωση της κοινωνίας, όσο και για την ανάπτυξη του πολιτισμού της.

*Ακαδημαϊκός, εικαστικός, δημοσιογράφος