Η «Πατρική Διδασκαλία»

Η απόρριψη των επαναστατικών θέσεων του Ρήγα Φεραίου από την Εκκλησία



Επιμέλεια: Μιχάλης Μιχαήλ

Πολλές φορές έχουμε αναφερθεί στο ρόλο που διαδραμάτισε η επίσημη Εκκλησία την περίοδο της Οθωμανικής κατάκτησης.

Και πόσο υπονομευτική υπήρξε των προσπαθειών για απελευθέρωση. Στο σημερινό σημείωμα θα αναφερθούμε σε μία έκδοση που κυκλοφόρησε πολύ πριν την επανάσταση του 1821.

Πρόκειται για το βιβλίο «Διδασκαλία Πατρική» ή αλλιώς «Πατρική Διδασκαλία» η οποία γράφτηκε το 1798 από τον πατριάρχη Ιεροσολύμων Άνθιμο. Κάποιοι ιστορικοί το αποδίδουν ως έμπνευση στον Γρηγόριο Ε’, άλλοι λένε ότι το συνέταξε μάλιστα ο ίδιος, ενώ άλλοι ότι αποτελεί «πόνημα» του Αθανάσιου Πάριου, «άγιου» της Ορθόδοξης Εκκλησίας.1

Το βιβλίο αυτό επιτίθεται εναντίον των ιδεών της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας και ουσιαστικά κατά των ιδεών του Ρήγα Φεραίου. Πρόκειται για ένα από τα πολλά έντυπα που εκδίδονταν από το Πατριαρχείο στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν την υποδούλωση αλλά και την εξουσία της Εκκλησίας μέσα από τα προνόμια που πήρε από τους Οθωμανούς.

Κατά μία άποψη το βιβλίο εμφανίστηκε λίγο μετά τη δολοφονία του Ρήγα Φεραίου (24 Ιουνίου 1798), ενώ κατά μία άλλη, λίγο πριν τη δολοφονία του.2

Η Εκκλησία καταδικάζει τις θέσεις του Ρήγα Φεραίου

Το 1805 ο Αθανάσιος Πάριος (άγιος της Ορθόδοξης Εκκλησίας και μία από τις εξέχουσες μορφές του μοναστικού φρονήματος του 18ου αιώνα) συνέταξε μια σκληρή απάντηση προς τον Αδαμάντιο Κοραή (ο οποίος είχε απαντήσει στο εκκλησιαστικό σύγγραμμα με το βιβλίο του «Αδελφική Διδασκαλία) και μέσα από αυτή την απάντηση φαίνεται ξεκάθαρα η έχθρα απέναντι στον Διαφωτισμό και τις θέσεις που εξέφραζε ο Ρήγας Φεραίος:

«Ἡ ἁγία Ἐκκλησία, ταῦτα μαθοῦσα [=τὴν ἔκδοση τοῦ συντάγματος καὶ τῆς προκήρυξης τοῦ Ρήγα], καὶ φρίξασα ἐπὶ τῷ ὀλεθρίῳ τούτῳ ἀκούσματι, ἔτι δὲ καὶ ἐπιταγὴν λαβοῦσα, ἐξέδωκεν εἰς τὸ κοινόν, διά τινος ἀδελφοῦ, ὡσὰν ἕνα σωτήριον ἀντίδοτον πρὸς τὴν ὀλέθριον ἐκείνην προτροπήν, μίαν πατρικὴν καὶ ἀδελφικὴν παραίνεσιν, εἰς τοὺς ἀπανταχοῦ χριστιανούς, κηρύττουσαν τοῖς πᾶσι καὶ λέγουσαν: ἀδελφοί, στῶμεν καλῶς».3

Η «Πατρική Διδασκαλία» ενάντια στις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης

Η εκκλησιαστική πλευρά απορρίπτει ότι το συγκεκριμένο βιβλίο προκρίνει την παραμονή των υπόδουλων κάτω από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ή, στην καλύτερη των περιπτώσεων, την αναγνωρίζει αλλά τη δικαιολογεί.

Μιλώντας στο 2ο Διεθνές Συνέδριο με θέμα «Άγιοι Τόποι και Ρωμηοσύνη» (30 Μαΐου 2010), η Αν. Καθηγήτρια Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Μαρία Μαντουβάλου τόνισε ότι οι επικριτές του βιβλίου «ασκούν χυδαία επίθεση κατά του συγγραφέα της Πατρικής Διδασκαλίας και προβάλλουν την αντιρρητική του Κοραή Αδελφική Διδασκαλία» και τους κατηγορεί ότι «με ύπουλο τρόπο αποσιωπούν παντελώς ή παραχαράσσουν το κείμενο της Πατρικής Διδασκαλίας»4 .

Την ίδια ώρα όμως, η ίδια δικαιολογεί τα γραφόμενα του πατριάρχη, αναφερόμενη «στην αγωνιώδη προσπάθεια του Πατριάρχη Ιεροσολύμων να προστατεύσει τα αληθή δόγματα της πίστεως, που κινδύνευαν από τον καιρό της Δ΄ Σταυροφορίας μέχρι τις μέρες του, με την εμφάνιση τού κατ’ ευφημισμόν ελευθερωτή Ναπολέοντα»5 .

Για το ίδιο θέμα ο Ι.Κ. Βογιατζίδης και ο Μ. Μαντούβαλος6 δικαιολογούν τη φιλοοθωμανική στάση του Άνθιμου, γράφοντας ότι «ο Πατριάρχης των Ιεροσολύμων γνώριζε τι θα υποστούν οι Ορθόδοξοι κάτω από την κατοχή του νέου Γάλλου αυτοκράτορα (…) γι’ αυτό προκρίνει της προετοιμαζόμενης γαλλικής βασιλείας πάνω στους Ορθοδόξους, την υπάρχουσα οθωμανική με την ελπίδα να διατηρήσει των Πατέρων τα όρια και να αποτρέψει την τουρκική σφαγή, που θα επακολουθούσε, αλλά και τη γαλλική της οποίας τα κατορθώματα και το πολίτευμα της δημοκρατίας».

(Η θέση αυτή είναι παρόμοια με τις αναφορές στο αφοριστικό έγγραφο της Επανάστασης του ‘21, που εξέδωσε ο Γρηγόριος Ε’ και έγραφε ότι οι επαναστάτες στοχεύουν να ανατρέψουν την κραταιά αυτοκρατορία που προστατεύει τους Ορθόδοξους Χριστιανούς).

Ο Γιάννης Κοκκωνάς7 σημειώνει ότι με το συγκεκριμένο βιβλίο, «ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία προσπάθησε νὰ νουθετήσει τὸ ποίμνιό της, ὥστε νὰ ἀντισταθεῖ στὴ γοητεία ποὺ ἀσκοῦσαν οἱ ἐπικίνδυνες, τόσο γιὰ τὴν ἴδια ὅσο καὶ γιὰ τὸ ὀθωμανικὸ κράτος, φιλοσοφικὲς καὶ πολιτικὲς ἰδέες τοῦ γαλλικοῦ Διαφωτισμοῦ».8

Δώρο Θεού η οθωμανική εξουσία, διαβολική η ελευθερία!

Η «Πατρική Διδασκαλία» χαρακτήριζε τις ιδέες της ελευθερίας που εξέφραζε ο Διαφωτισμός, ως «νεοφανή και έντεχνον παγίδα» και ως το τελευταίο τέχνασμα το όποιο «εμεθοδεύθη ο πρώτος αποστάτης Διάβολος» για να παραπλανήσει τους ευσεβείς.

Ο συγγραφέας συμβούλευε υποταγή στην «ισχυράν βασιλείαν των Οθωμανών», ή οποία ήταν το δώρο του Θεού προς τους ορθόδοξους χριστιανούς, σταλμένο για να τους προστατεύει από τις αιρέσεις.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε δημιουργηθεί από τον Θεό εκ του μηδενός, για να σώσει τους Ορθόδοξους.

Θέλημα Θεού η υποταγή

Ενδιαφέροντα είναι και τα σημεία όπου ο Άνθιμος υμνεί την Οθωμανική Αυτοκρατορία αλλά παράλληλα σημειώνει πως όποιος αγαπά τον Σουλτάνο, αγαπά και τον Θεό! Κατά την «Πατρική Διδασκαλία» η σκλαβιά δόθηκε από αγάπη προς τους εκλεκτούς του θεού!

«Αγαπητοί χριστιανοί πρέπει να θαυμάσουμε την άπειρον του Θεού προς ημάς αγάπην. Δείτε τι οικονόμησεν ο ελεήμων πάνσοφος ημών Κύριος διά να φυλάξει αλώβητον την αγίαν και ορθόδοξον πίστιν ημών των ευσεβών και να σώσει πάντας. Ήγειρε εκ του μηδενός την ισχυράν αυτήν βασιλείαν των Οθωμανών, αντί της των Ρωμαίων ημών βασιλείας, η οποία είχεν αρχίσει τρόπον τινά να χωλαίνει εις τα της ορθοδόξου πίστεως φρονήματα και ύψωσε [ο θεός] την βασιλεία αυτή των Οθωμανών, περισσότερον από κάθε άλλην, διά να αποδείξει αναμφιβόλως, ότι θείω εγένετο βουλήματι και ουχί με δύναμη ανθρώπων και να πιστοποιήσει [ο θεός] πάντας τους πιστούς, ότι με αυτόν τον τρόπον ευδόκησε να οικοδομήσει μέγα μυστήριο σωτηρίας διά τους εκλεκτούς…»

Προκειμένου να δοθεί και θεϊκή διάσταση στην υποταγή, ο Άνθιμος (όπως ακριβώς θα πράξει αργότερα και ο Γρηγόριος Ε’ στα αφοριστικά του για την Επανάσταση του ’21), επικαλείται τον Απ. Παύλο:

«Δεν υπάρχει εξουσία ει μη από θεού, (προς Ρωμαίους 13.1) κατέστησε λοιπόν εφ’ ημάς ο Κύριος, αυτήν την υψηλή βασιλεία (των Τούρκων!) διά να είναι εις μεν τους Δυτικούς ωσάν χαλινός, εις δε τους Ανατολικούς, ημάς, πρόξενος σωτηρίας».

Κοντολογίς, το κείμενο αυτό δεν διαφέρει στη φιλοσοφία του από το αφοριστικό κείμενο εναντίον της Επανάστασης του 1821.

Και πρέπει να σημειώσουμε ότι, παρά τα όσα ψευδώς μαθαίνουμε στα σχολεία, η έχθρα της επίσημης Εκκλησίας για την ελευθερία και την επανάσταση που ακολούθησε ήταν διαχρονική και όχι στιγμιαία.

Είναι επίσης αξιοσημείωτο πως ακόμα και σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία διαδίδει παρόμοιες θέσεις κι απόψεις, ιδιαίτερα μέσα από τις ομιλίες του πρωτοπρεσβύτερου και καθηγητή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεόδωρου Ζήση, ο οποίος υποστηρίζει ότι οι άγιοι Πατέρες έλεγαν «Καλύτερα Τούρκικο φέσι, παρά καλύπτρα Λατινική. Καλύτερα να κρατήσουμε την πίστιν μας, παρά να πάρουμε τα φράγκα και τις επιδοτήσεις των Φράγκων».9

Γι’ αυτό το λόγο –και πολλούς άλλους– η επίσημη Εκκλησία δεν δικαιούται να ζητά δάφνες για τη στάση της στα χρόνια της Οθωμανικής κατάκτησης.

1 Ο πλήρης τίτλος του βιβλίου είναι: «ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΑΤΡΙΚΗ, συνταχθείσα παρά του Μακαριωτάτου Πατριάρχου της αγίας πόλεως Ιερουσαλήμ κυρ Ανθίμου εις ωφέλειαν των Ορθοδόξων Χριστιανών, νυν πρώτον τυπωθείσα δι ιδίας δαπάνης του Παναγίου Τάφου, εν Κωνσταντινουπόλει. Παρά τω Τυπογράφω Πογώς Ιωάννου εξ Αρμενίων, αψAη΄(1798)».

2 Ο Λέανδρος Βρανούσης στο βιβλίο του, «Άγνωστα πατριωτικά φυλλάδια καί ανέκδοτα κείμενα της εποχής του Ρήγα καί του Κοραή. Ή φιλογαλλική καί ή άντιγαλλική προπαγάνδα» (Ακαδημία Αθηνών, Επιτηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου 15-16 (1965-1966), Αθήνα 1997 (άνατύπωση), σελ. 190), σημειώνει ότι πρέπει να είχε κυκλοφορήσει τους πρώτους μήνες του έτους εκείνου, αφού το καλοκαίρι του 1798, πριν θανατωθεί ακόμα ο Ρήγας, ο Κοραής την είχε λάβει στο Παρίσι, είχε συντάξει και είχε τυπώσει την αναίρεσή της. Αναφέρει ακόμη ότι ο τόμος είχε τυπωθεί άλλα έμεινε άδετος για χρόνια και δεν κυκλοφόρησε.

3 Λέανδρος Βρανούσης, σ. 306.

4 http://www.romiosini.org.gr/7F70EBB3.print. el.aspx#_edn1.

5 Στο ίδιο.

6 Ι.Κ. ΒΟΓΙΑΤΖΙΔΗΣ, Ιστορικαί Μελέται, ΕΕΦΣΠΘ 2 (1932) σσ 165-170, 183, 184, 187, 189, 190. Βλ. και Μ. ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΥ, Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του φαινομένου των Νεομαρτύρων. Ανάτυπο από «Νεομάρτυρες Πελοποννήσου. Πρακτικά Ιστορικού Συμποσίου στη μνήμη Νεομάρτυρα Δημητρίου. Τρίπολη, 19-21 Σεπ. 2003», Τρίπολη 2008, σσ 54-55.

7 Ο Κοκκωνάς υποστηρίζει ότι υπήρξαν δύο εκδόσεις του ίδιου βιβλίου την ίδια χρονιά, οι οποίες διαφέρουν σε κάποια σημεία μεταξύ τους. Παραθέτει αναφορές του Βρετανού William George Browne, ο οποίος αναφέρει ότι ήταν παρών όταν εκδιδόταν το πρώτο βιβλίο.

8 Γιάννης Κοκκωνάς, «Ένας αυτόπτης μάρτυρας στην εκτύπωση της Πατρικής διδασκαλίας και οι δύο εκδόσεις του 1798 (2008)».

9 https://www.youtube.com/watch?v=lFKSTnX0f4g