Τι έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στα «Καταλύματα των Πλακωτών» στο Ακρωτήρι

Τεράστιο ενδιαφέρον συγκεντρώνει η αρχαιολογική «επιχείρηση» στα «Καταλύματα των Πλακωτών» στο Ακρωτήρι, αφού από τα μέχρι σήμερα ευρήματα διαπιστώνεται πως οι βρετανικές βάσεις της περιοχής κρύβουν στα έγκατά τους ένα μοναδικό αρχαίο εκκλησιαστικό σύμπλεγμα.

Οι ανασκαφές στην περιοχή ξεκίνησαν το 2007 από το Τμήμα Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με τις βρετανικές αρχές, ενώ σ’ αυτές συμμετείχαν και εθελοντικά μεταπτυχιακοί Κύπριοι και ξένοι αρχαιολόγοι στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού εκπαιδευτικού προγράμματος Leonardo da Vinci: Graduate European Archaeological Skills Exchange (GrEASE). Με τη λήξη της 8ης ανασκαφικής περιόδου, η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως μια δεύτερη τρίκλιτη βασιλική, η οποία σε συνδυασμό με την πρώτη βασιλική, που εντοπίστηκε από την αρχή των ανασκαφών, οδηγεί σε ένα ενδιαφέρον σενάριο για την ιστορική εξέλιξη του όλου οικοδομικού συγκροτήματος.

Βασιλικές στον πολιούχο Αγιο της Λεμεσού

Εκτιμάται ότι οι δύο βασιλικές αποτελούν τμήμα ενός μνημειώδους εκκλησιαστικού συγκροτήματος, το οποίο, όπως αναφέρει σε συνέδριο της Μητροπόλεως Κωνσταντίας – Αμμοχώστου η υπεύθυνη της ανασκαφής αρχαιολογική λειτουργός Α΄του Τμήματος Αρχαιοτήτων δρ. Ελένη Προκοπίου, συνδέεται με τον Αμαθούσιο Αγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα, Πατριάρχη Αλεξανδρείας και πολιούχο Αγιο της Λεμεσού.

Σχετικά με τις δύο βασιλικές, η Δρ. Προκοπίου αναφέρει ότι: «Η πρώτη βασιλική είναι “μαρτύριο”, δηλαδή ταφικό μνημείο, που έχει τη μορφή ναού με εγκάρσιο κλίτος (σχήμα Τ), σε αντίστροφη διάταξη. Είναι πλάτους 36 μέτρων και μήκους 29, χωρίς την εξέχουσα στα δυτικά πολυγωνική αψίδα, στην οποία υπάρχει εγγεγραμμένη μικρότερη ταφική αψίδα, διαμέτρου 2.25 μέτρων… Αλλά και η φρεσκο-αποκαλυφθείσα βασιλική, αποτελεί “μαρτύριο”. Η ανασκαφή της ξεκίνησε μόλις πέρυσι και είναι πλάτους 20 μέτρων και μήκους πέραν των 47 μέτρων. Πάντως, το σύνολο του οικοδομήματος αυτού είναι “μαρτύριο” του τέλους της δεύτερης δεκαετίας του 7ου αιώνα. Η ανέγερση του οικοδομήματος προσδιορίζεται με ακρίβεια μεταξύ του 616-617 μ.Χ.»

Σύμφωνα με τη δρα Προκοπίου, και οι δύο βασιλικές αποτελούν τμήμα του εκκλησιαστικού συγκροτήματος, αλλά δεν είναι ακόμη σαφές αν ο ναός, που βρέθηκε στα ανατολικά, είναι ο κύριος ή υπάρχει και άλλος, μεγαλύτερος, στη βόρεια πτέρυγα του συμπλέγματος.

Χαρακτηριστικά και ευρήματα

Σύμφωνα με τους ερευνητές του Τμήματος Αρχαιοτήτων τα «Καταλύματα των Πλακωτών» εκτείνονται σε σχήμα Π, γύρω από μία φυσική λεκάνη του δάσους Ακρωτηρίου. Η νότια πτέρυγα του συγκροτήματος αυτού περιλαμβάνει δύο ναούς στις δύο πλευρές του εκατέρωθεν περίστυλου αιθρίου, με χώρους εγκατάστασης στα νότια και στα ανατολικά και εργαστήρια στα βόρεια.

KATALIMATA3

Σημαντικό εύρημα θεωρείται και η μαρμάρινη στήλη με την προτομή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ως προσωποποίηση του βυζαντινού αυτοκράτορα Ηρακλείου, καθώς πρόκειται για μεταγενέστερο δημιούργημα και αποτελεί έναν «νέο Αλέξανδρο», όπως αναφέρουν οι υπεύθυνοι της ανασκαφής.

Κατά τα δύο τελευταία χρόνια οι ανασκαφές έχουν επικεντρωθεί στη διερεύνηση του δεύτερου οικοδομήματος, το οποίο έχει συνολικό πλάτος 20μ. και διαχωρίζεται σε τρία κλίτη. Το συνολικό μήκος του ναού, συμπεριλαμβανομένου και του προπύλαιου, εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 47 μέτρα.

Σε κεντρικό διάδρομο του οικοδομήματος αποκαλύφθηκε σημαντική επιγραφή σε μετάλλιο, η οποία παραπέμπει σε ύμνους της Θείας Λειτουργίας, οι οποίοι σε νεότερα κείμενα αντιστοιχούν με τα αντίφωνα της μικρής Εισόδου, κατά την εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου.

 

Τα δύο εκκλησιαστικά αυτά οικοδομήματα, η διάταξή τους, το σύνολο των ευρημάτων, αλλά και οι μέχρι σήμερα επιγραφές, δημιουργούν κατά τους αρχαιολόγους ένα ιδιαίτερα σημαντικό σύμπλεγμα όχι μόνο για την ιστορία και την αρχαιολογία του νησιού, αλλά και για τη μελέτη των διεργασιών μετεξέλιξης της λειτουργικής τάξης κατά τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Ανάμεσα στα ευρήματα, σύμφωνα με επίσημη ανακοίνωση του Τμήματος Αρχαιοτήτων, περιλαμβάνονται πολυάριθμα θραύσματα από μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη (κίονες, κορινθιακά κιονόκρανα), αλλά και ασβεστολιθικά, κυρίως θραύσματα από επιστέψεις οριζόντιου επιστυλίου από το οποίο βρέθηκαν αρκετά ακέραια μέλη, διακοσμημένα με ανάγλυφα φύλλα άκανθα, θραύσματα από διάτρητα μεσοκιόνια διαφράγματα ή διαφράγματα παραθύρων, τράπεζες από εισηγμένα πολυτελή μάρμαρα, νομίσματα και ένας σημαντικά μεγάλος αριθμός από μικρές πολύχρωμες και επίχρυσες ψηφίδες, ο οποίος υποδεικνύει ότι σημαντική έκταση της επιφάνειας των τοίχων του νέου οικοδομήματος ήταν διακοσμημένη με εντοίχειο ψηφιδωτό διάκοσμο.

Σε άριστη κατάσταση σώζεται επίσης η επιγραφή στη μικρή ασπίδα του νοτίου κλίτους, που εντοπίστηκε κατά την 4η ανασκαφική περίοδο και στην οποίαν αναγράφεται ο πρώτος στίχος από τον 142ο ψαλμό του Δαυίδ: «Κύριε εισάκουσον της προσευχής μου».

KATALIMATA4

Ιστορική εκδοχή

Το μνημείο στα «Καταλύματα των Πλακωτών» παρουσιάζεται να έχει άμεση σχέση με τις μετοικήσεις κατά την περίοδο των περσικών επιδρομών. Η θέση δεν είναι γνωστή στις πηγές, όπως αναφέρει και η Δρ. Προκοπίου, ούτε ως οικισμός, έδρα επισκοπής, ή προσκυνηματικό κέντρο, αλλά μόνο ως λιμάνι του Κουρίου. Οι αναφορές αυτές ταιριάζουν με τους θρύλους για τη στάθμευση στην περιοχή του βυζαντινού στόλου με την Αγία Ελένη.

Το δε τοπωνύμιο «Καταλύματα» παραπέμπει σε χώρο προσωρινής διαμονής, η οποία επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι το μνημείο αυτό καταστρέφεται στα μέσα του 7ου αιώνα, αφού προηγουμένως είχε εγκαταλειφθεί και είχε μάλιστα παραμείνει άστεγο, στα κεντρικά κλίτη. Παρουσιάζει καταπληκτική ομοιότητα με τον Αγιο Μηνά της Μαρεώτιδας Αιγύπτου, που εγκαταλείπεται και καταστρέφεται το 616 και ανασυγκροτείται μετά το 640. Επίσης παραπέμπει σε αρχαία λειτουργικά τυπικά της Ανατολής και έχει συμβολισμούς που το συνδέουν με τους Πέρσες.

Ολα αυτά, σύμφωνα με την Δρ. Προκοπίου, «δεν θα μπορούσαν παρά να ανακαλέσουν στη μνήμη το κείμενο του Νεαπόλεως Λεοντίου για τα έργα της απέραντης ελεημοσύνης του Αμαθούσιου Πατριάρχη Αλεξανδρείας Ιωάννη του Ελεήμονος και μέσα στα οποία θα πρέπει να ενταχθεί το μνημείο στα “Καταλύματα των Πλακωτών”».

Κατά τη διάρκεια της θητείας του Αγίου στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, αλλά και ενόσω βρισκόταν στην Κύπρο, μεταξύ των ετών 617-619, εργάστηκε για την εξαγορά αιχμαλώτων και την αποκατάσταση των θυμάτων των περσικών επιδρομών (κλήρου και λαού), αλλά και των τιμών προς τα άγια λείψανα και τα κειμήλια που είχαν ευτελίσει με τις ενέργειές τους οι Πέρσες.

KATALIMATA2

Οταν ξεκίνησε η πολιορκία της, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αλεξάνδρεια και όπως αναφέρει ο Νίκων τον 11ο αιώνα, δεν ήταν μόνος, αλλά είχε μαζί του και έναν μικρό αριθμό ανθρώπων από το ποίμνιό του. Εκτιμάται μάλιστα ότι μαζί του ήταν και ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων, Σωφρόνιος, τον οποίον φιλοξενούσε ήδη στην Αλεξάνδρεια. Αναφέρεται συγκεκριμένα ότι ο Ελεήμονας Πατριάρχης ανήγειρε στην Κύπρο μεταξύ 617-619 έναν θεϊκό οίκο, στον οποίον εναπόθεσε τα λείψανα του πρωτομάρτυρος Στεφάνου και του αδελφοθέου Ιακώβου, στον οποίον αφιέρωσε και όλη του την προσωπική περιουσία.

«Η υποδοχή και απόδοση τιμών στα ιερά κειμήλια και λείψανα των Αγίων Τόπων, καθώς και η φιλοξενία προσφύγων, λαού και κληρικών από τα γειτονικά Πατριαρχεία, είναι η μόνη ερμηνεία που ταιριάζει στο θαυμαστό οικοδόμημα του Ακρωτηρίου, ενώ επιγραφικές μαρτυρίες δεν αποκλείεται κάποια στιγμή να προσδιορίσουν καλύτερα τα εκεί γινόμενα» σημειώνει η δρ. Προκοπίου.

Τάσος Τσαππαρέλλας