Διαδικτυακή παραπληροφόρηση στην Ευρώπη: τα πρότυπα, τα συµφέροντα και πώς αντιµετωπίζεται

Η µελέτη ετοιµάστηκε για λογαριασµό της Οµάδας της Αριστεράς στο Ευρωκοινοβούλιο (The Left) από το Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογίας της Ελλάδας (CERTH)

Τι σηµαίνει «διαταραχή της πληροφορίας»; Η διαταραχή της πληροφορίας αναφέρεται στους τρόπους µε τους οποίους ρυπαίνεται το πληροφοριακό περιβάλλον.

Βεβαίως, το φαινόµενο δεν είναι και τόσο νέο. Πολιτικοί, εταιρείες και µέσα µαζικής ενηµέρωσης επωφελούνται από τη διαταραχή της πληροφόρησης και έχουν εµπλακεί σε στρατηγικές παραπληροφόρησης για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους ατζέντες εδώ και πολύ καιρό. Τα κίνητρα ποικίλουν, αλλά συνήθως στοχεύουν στην αύξηση της δύναµης και της επιρροής κάποιου (πολιτική, κοινωνική ή οικονοµική) ή και στην καθοδήγηση της κοινής γνώµης προς ορισµένες κατευθύνσεις.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται έξαρση στη χρήση του όρου «ψευδείς ειδήσεις» (fake news) όταν αναφερόµαστε σε ψευδείς πληροφορίες και φαινόµενα διαταραχής πληροφόρησης. Ωστόσο σε αυτήν την έκθεση αποφεύγεται συνειδητά η χρήση αυτού του όρου. Είναι σηµαντικό να σηµειωθεί ότι αυτός ο όρος έχει πολιτικοποιηθεί και χρησιµοποιείται ευρέως από τους πολιτικούς ως ετικέτα για την απονοµιµοποίηση πολιτικών αντιπάλων ή οποιασδήποτε είδησης µε την οποία δεν συµφωνούν (σ.σ. το παράδειγµα του Ντόναλντ Τραµπ είναι χαρακτηριστικό).

Στη µελέτη, που ετοιµάστηκε για λογαριασµό της Οµάδας της Αριστεράς στο Ευρωκοινοβούλιο (The Left), από το Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογίας της Ελλάδας (CERTH), χρησιµοποιείται η ορολογία που προτείνει η µελέτη των Wardle και Derakhshan, η οποία περιλαµβάνει τρεις τύπους διαταραχής της πληροφόρησης: παραπληροφόρηση, σκόπιµη παραπληροφόρηση και κακή πληροφόρηση (mis-information, dis-information and mal-information). Αυτή η κατηγοριοποίηση βασίζεται σε δύο κριτήρια: εάν οι πληροφορίες που χρησιµοποιούνται είναι ψευδείς και εάν το κίνητρο πίσω από τη διάδοσή τους είναι η πρόκληση βλάβης.

Το διαδίκτυο έκανε πιο εύκολη την παραγωγή και κατανάλωση «ειδήσεων»

Με την εµφάνιση του διαδικτύου (η διείσδυση του διαδικτύου στην ΕΕ ήταν 89% το 2020) και ιδιαίτερα την έκρηξη των µέσων κοινωνικής δικτύωσης, ο τρόπος παραγωγής και διανοµής των πληροφοριών έχει αλλάξει σηµαντικά. Είναι πλέον πολύ πιο εύκολο για οποιονδήποτε να δηµιουργεί και να δηµοσιεύει «ειδήσεις» και είναι επίσης ευκολότερο να δηµιουργεί, να δηµοσιεύει και να διαδίδει ψευδείς «ειδήσεις».

Και η κατανάλωση πληροφοριών όµως έχει γίνει ευκολότερη. Έχει βρεθεί ωστόσο ότι οι ψευδείς πληροφορίες φτάνουν σε περισσότερους ανθρώπους πιο γρήγορα από τις αληθινές πληροφορίες. Για παράδειγµα, οι αλληλεπιδράσεις χρηστών του Facebook µε παραπλανητικούς ιστότοπους το 2020 ξεπερνούσαν το 1,5 δισεκατοµµύριο µόνο στις ΗΠΑ. Επιπλέον, η σηµαντική µείωση στη χρήση των έντυπων ειδήσεων από το 2016, την ώρα που αυξάνεται η χρήση των ψηφιακών ειδήσεων, ειδικά µετά την πανδηµία του Covid-19, σύµφωνα µε την Digital News Report (2021) του Ινστιτούτου Reuters, έχει διευκολύνει την ταχύτερη διάδοση των πληροφοριών.

Με βάση την ίδια έκθεση, σχεδόν το 73% του πληθυσµού χρησιµοποιεί το smartphone του για να έχει πρόσβαση σε ειδήσεις. Οι πληροφορίες κοινοποιούνται επίσης µέσω ιδιωτικών καναλιών και εφαρµογών ανταλλαγής µηνυµάτων, γεγονός που καθιστά πιο δύσκολο τον έλεγχο και επαλήθευση των στοιχείων.

Ο ρόλος των bots

Αυτό που συµβάλλει στην έκρηξη της παραπληροφόρησης, ειδικά µέσω των µέσων κοινωνικής δικτύωσης, είναι η ραγδαία πρόοδος τεχνολογιών όπως τα bots και άλλες µέθοδοι που χρησιµοποιούν τεχνητή νοηµοσύνη. Για παράδειγµα, µια µελέτη που διεξήχθη το 2017 διαπίστωσε ότι περίπου 23 εκατοµµύρια λογαριασµών Twitter (8,5% όλων των λογαριασµών) και 140 εκατοµµύρια λογαριασµοί Facebook (έως και 5,5% όλων των λογαριασµών) είναι bot.

Τέτοιες τεχνολογίες, σε συνδυασµό µε τις δυνατότητες διαφήµισης που προσφέρουν οι κύριες ψηφιακές πλατφόρµες, όπως το Facebook, που επιτρέπουν τη στόχευση ατόµων και πληθυσµών µε προσαρµοσµένα µηνύµατα σε µαζική κλίµακα, επιδεινώνουν το πρόβληµα. Είναι δε ιδιαίτερα αποτελεσµατικές όταν στοχεύουν να χειραγωγήσουν το κοινό για ένα συγκεκριµένο θέµα, είτε πρόκειται για εκλογές, αποφάσεις για θέµατα υγείας ή οποιοδήποτε άλλο θέµα.

Η διεύρυνση της παραπληροφόρησης ανησυχεί πολλούς

Η µελέτη της Οµάδας της Αριστεράς (The Left) επικεντρώνεται στην Ευρώπη. Όπως επισηµαίνεται στην έκθεση του 2018 της Οµάδας Υψηλού Επιπέδου Εµπειρογνωµόνων (HLEG), υπάρχουν τέσσερις κύριοι παράγοντες που εµπλέκονται στην παραπληροφόρηση στην Ευρώπη: πολιτικοί παράγοντες, µέσα ενηµέρωσης, πολίτες – κοινωνία των πολιτών και ψηφιακά µέσα.

Η παραπληροφόρηση απασχολεί πλέον πολλούς, από κυβερνώντες µέχρι απλούς πολίτες. Η Digital News Report (2021) του Ινστιτούτου Reuters διαπίστωσε ότι το 54% των Ευρωπαίων πολιτών ανησυχεί για αυτό, ποσοστό που έχει αυξηθεί µετά την πανδηµία του Covid-19.

Για το σκοπό αυτό η µελέτη έθεσε τρεις στόχους:

α) να διερευνήσει εάν υπάρχουν δηµοσιογραφικές αρχές που εποπτεύουν τη σωστή, ηθική δηµοσιογραφία σε ευρωπαϊκό επίπεδο,

β) να προσδιορίσει τη διάδοση ψευδών πληροφοριών ως µέσο εξυπηρέτησης συγκεκριµένων συµφερόντων, διερευνώντας ποιος τις διαδίδει και ποιος ωφελείται από αυτές,

γ) να αναλύσει και να συνοψίσει τις συγκεκριµένες πολιτικές που έχουν προταθεί από ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισµούς για την αντιµετώπιση της διαδικτυακής παραπληροφόρησης, προκειµένου να διατυπωθεί µια πολιτική σύσταση προς τους ευρωπαϊκούς θεσµούς.

Τα βασικά ευρήµατα και πολιτικές που προτείνονται

Η µελέτη επικεντρώθηκε σε πέντε χώρες της ΕΕ (Γαλλία, Γερµανία, Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία) και σε τρία θέµατα που προσφέρονται για παραπληροφόρηση (COVID-19, µετανάστευση και κλιµατική αλλαγή).

Τα βασικά ευρήµατα είναι:

• Η παραπληροφόρηση ήταν πιο διαδεδοµένη σε σχέση µε τον COVID-19 και τη µετανάστευση και πολύ λιγότερο σε σχέση µε την κλιµατική αλλαγή. Σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο, βρέθηκαν στοιχεία ότι η παραπληροφόρηση που σχετίζεται µε τον COVID-19 προέρχεται ή διαδίδεται συχνότερα από δεξιά κόµµατα και πολιτικούς.

• Στο θέµα της µετανάστευσης, εντοπίζονται διάφορες δραστηριότητες παραπληροφόρησης, µε ρατσιστικές και ξενοφοβικές αφηγήσεις που ευθυγραµµίζονται µε την ατζέντα και την ιδεολογία ακροδεξιών και δεξιών κοµµάτων.

• Το φαινόµενο της παραπληροφόρησης δεν µπορεί να αντιµετωπιστεί µε κατακερµατισµένες, µονοδιάστατες ή απλώς ρυθµιστικές πολιτικές. Απαιτεί πολυδιάστατο πλαίσιο πολιτικής που απαιτεί αποφασιστική δράση από όλα τα µέρη.

Τα µέτρα και οι πολιτικές που συστήνει η µελέτη, οργανώνονται στις ακόλουθες έξι διαστάσεις: α) ενίσχυση της διαφάνειας στα ψηφιακά µέσα,

β) εκπαίδευση πολιτών στα ΜΜΕ και τις ψηφιακές δεξιοτήτες,

γ) ενδυνάµωση οµάδων των χρηστών πλατφόρµων, πολιτών, δηµοσιογράφων και άλλων,

δ) ενίσχυση της ανεξαρτησίας και του πλουραλισµού των ΜΜΕ,

ε) προώθηση της ηθικής συµπεριφοράς στα µέσα ενηµέρωσης, τη δηµοσιογραφία και τις πλατφόρµες και

στ) ανεξάρτητη έρευνα για την παρακολούθηση του φαινοµένου και κατασκευή υπηρεσιών και εργαλείων για την αντιµετώπισή του.

Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.