Συναντήσεις/ Ορίζοντας/ Φωτογραφία: Θεοδώρα Ιωάννου

Λέα Μαλένη: Ο Αγαμέμνων έχει πολλά να πει στον σύγχρονο θεατή, αν έχει αυτιά να ακούσει

Ο Αντώνης Γεωργίου συναντάει την Λέα Μαλένη που σκηνοθετεί στον ΘΟΚ τον Αγαμέμνονα του Αισχύλου σε μετάφραση Νικολέττας Φριντζήλα

 Η Τέχνη οφείλει να υπάρχει

Αγαμεμνων3 

Η εναρκτήρια παραγωγή του ΘΟΚ το 1971, ο Αγαμέμνων επαναλαμβάνεται με αφορμή τα 50χρονα του Οργανισμού και σε δική σου σκηνοθεσία. Ποια η σημασία του γεγονότος αυτού για σένα;

Το φετινό ανέβασμα του Αγαμέμνονα δεν αποτελεί αναβίωση της παράστασης του 1971. Πρόκειται για μια ολοκαίνουργια παραγωγή που πρώτη φορά βλέπει το φως, η οποία αφορά όμως άμεσα και το τότε και το σήμερα. Το γεγονός ότι το σημερινό ανέβασμα του Αγαμέμνονα συμπίπτει με την επέτειο των πενήντα χρόνων λειτουργίας του ΘΟΚ, με τιμά ιδιαίτερα, κι αυτό γιατί, πρώτη φορά ανατίθεται σε γυναίκα σκηνοθέτη η ευθύνη της μεγάλης καλοκαιρινής παραγωγής του. Σε προσωπικό επίπεδο, με γεμίζει συγκίνηση, αφού μεγάλωσα μέσα στον Οργανισμό αυτό, συμμετέχοντας από μικρή στις παραστάσεις του, και ειδικά στις καλοκαιρινές παραγωγές του, οι οποίες και διαμόρφωσαν αυτό που είμαι σήμερα.

Το αρχαίο δράμα συνδιαλέγεται με την ίδια την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης. Και το κάνει με τρόπο μοναδικό

Με ποιο τρόπο αφορά άμεσα το τότε και το σήμερα;

Ο Αγαμέμνων πρωτοανέβηκε στον ΘΟΚ τρία χρόνια προτού μας πλήξει κι εδώ η συμφορά του πολέμου, εμφύλια πρώτα, εισαγόμενη στη συνέχεια, αφήνοντας δυστυχώς μόνιμα από τότε πάνω μας τις ανοιχτές πληγές της. Πενήντα χρόνια μετά, η Τύφλωση / Άτη εξακολουθεί να κυριαρχεί σε αυτό τον τόπο, ενώ τα παλιά εγκλήματα και οι προγονικές αμαρτίες ένθεν και ένθεν δεν λένε να εξασθενήσουν, παρότι πέρασαν τόσα χρόνια. Η πόλωση που επέφερε ο πόλεμος, ακόμα μας κατατρύχει και μας διχάζει. Το πόσο αβέβαια ήταν τα θεμέλια των δημοκρατικών θεσμών τότε, 50 χρόνια πριν, όσο είναι και σήμερα, και το πόσο παθητική είναι η ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στο κράτος δικαίου, είναι κάτι που βιώνουμε πλέον όλοι μας, ωμά και απροκάλυπτα, ως σημείο των καιρών. Σε μια περίοδο που οι παραδοσιακές ιδέες αμφισβητούνται όλο και περισσότερο ανά το παγκόσμιο, που οι θεσμοί της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας κλονίζονται και η ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στο κράτος δικαίου περιορίζεται και χειραγωγείται με πράξεις και επιβολές, ο Αγαμέμνων λοιπόν είναι πιστεύω εξαιρετικά επίκαιρος κι έχει πολλά να πει στον σύγχρονο θεατή, αν έχει αυτιά να ακούσει.

Αγαμεμνων.2

Βόδι μεγάλο επάνω/στη γλώσσα μου πατά, η γνωστή φράση του φρουρού στον πρόλογο του έργου. Ο φρουρός προτιμά να σιωπήσει, όπως και ο χορός των Αργείων. «Η τέχνη όμως του θεάτρου μπορεί ακόμα και μιλά ελεύθερα» αναφέρεις σε κείμενο σου που δημοσιεύτηκε στην περιοδική έκδοση του ΘΟΚ Μάσκα. Πόσο ελεύθερα μιλά όμως η τέχνη σήμερα στην Κύπρο, όταν είναι, εν πολλοίς αναγκαστικά, «επιδοτούμενη» από το κράτος;

Ουδέποτε θεώρησα ότι φιμώνομαι σε ό,τι θέλω να εκφράσω δημόσια, όσο ωμό ή σκληρό κι αν είναι, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κι ο δρόμος είναι στρωμένος με ροδοπέταλα. Να χαιρόμαστε και να ευγνωμονούμε που η Τέχνη επιδοτείται, ακόμα κι αν έχουμε ακόμα πολύ δρόμο να διανύσουμε στον τομέα αυτό της ενίσχυσης του Πολιτισμού. Η Τέχνη επιδοτείται ανά το παγκόσμιο. Και σε κανένα ευνομούμενο μέρος του κόσμου, δεν έχει χάσει ποτέ την ευγλωττία, την ελευθερία και την ουσία της ύπαρξής της. Η Τέχνη αποτελεί ανεξάρτητο πυλώνα της δημοκρατίας, λειτουργεί πέρα και πάνω από πολιτικές και κυβερνήσεις, για να φωτίζει τα σκοτεινά σημεία μας, για να ταρακουνάει τις συνειδήσεις μας, για να ξυπνά από το λήθαργο τα κουρασμένα μυαλά μας. Η Τέχνη οφείλει να υπάρχει, ακόμα κι αν πολλές φορές μας εξαγριώνει. Κι ο πολίτης, οφείλει να σκέφτεται και να ανάλογα να αντιδρά, ειδικά σε περιόδους ύφεσης και κρίσης.

Παράδοση υπήρχε στην Κύπρο, μια ιδιαίτερη «σχολή» με σπουδαίες παραστάσεις που έμειναν στην ιστορία, όχι μόνο εδώ, μα σε όλο τον ελληνικό χώρο

Γιατί το αρχαίο δράμα εξακολουθεί να μας αφορά και σήμερα;

Το αρχαίο δράμα συνδιαλέγεται με την ίδια την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης. Και το κάνει με τρόπο μοναδικό. Τα θέματα που θίγει κι ο σύνθετος, συμπυκνωμένος και πολυεπίπεδος τρόπος με τον οποίο οι αρχαίοι τραγικοί ξεδιπλώνουν τα ζητήματα της ύπαρξης, μέσα από αλληγορίες, παραβολές, αριθμούς, στοιχεία της φύσης και σύμβολα, συνθέτουν πολλά παράλληλα σύμπαντα και πλέγματα νοημάτων, αφήνοντας ταυτόχρονα μεγάλο πεδίο για δημιουργία νέων μετα-κειμένων. Γι’ αυτό και παραμένουν ανεξάντλητα και διαχρονικά, όσοι αιώνες κι αν περάσουν και αποτελούν πολύτιμα εγχειρίδια στην αέναη περιπέτεια της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η Τέχνη αποτελεί ανεξάρτητο πυλώνα της δημοκρατίας, λειτουργεί πέρα και πάνω από πολιτικές και κυβερνήσεις

Πολλά θέματα διατρέχουν τον Αγαμέμνονα. Που επικεντρώνεται η δική σου σκηνοθετική ματιά και σε ποια σημεία θέλεις να σταθείς;

Ο πόλεμος, η απώλεια, το τί αφήνει πίσω του ο θάνατος, το αιματοκύλισμα, η ανάγκη για εκδίκηση, η δίψα για εξουσία κι ο φαύλος κύκλος της βίας αποτελούν μερικά από τα βασικά θέματα του έργου. Ο δικός μας χορός συνδιαλέγεται ακούσια από την αρχή μέχρι το τέλος με όλα σχεδόν τα στάδια του πένθους, τη θλίψη, την παραίτηση, την οργή και τον θυμό, την άρνηση, τη διαπραγμάτευση του τετελεσμένου. Μέσα στο πένθος, τους τριβελίζει το μυαλό η ανάγκη να επικρατήσει δικαιοσύνη, μνημονεύουν και λαχταρούν την ευτυχία, εύχονται το τέλος της διαφθοράς και καταριούνται σιωπηρά τη δύναμη του πλούτου. Παραμένουν όμως αναποφάσιστοι, ανίκανοι και απρόθυμοι να αντιμετωπίσουν την αλήθεια κατάματα, γιατί οι συνέπειές της θα είναι πολύ δυσάρεστες για όλους. Και στο τέλος, σωπαίνουν.

Ο χορός, το βασικότερο σώμα της παράστασης σε έκταση στίχων, αποτελείται κανονικά από γέροντες. Στη δική μας θεώρηση, ο χορός συντίθεται από όσους έμειναν πίσω γιατί δεν μπορούσαν να παν να πολεμήσουν – γέροντες, γυναίκες και ανήμπορους από τον πόλεμο άντρες, που περιφέρονται πια σαν ίσκιοι μέσα στην πόλη, μια πόλη, συμβολικά «καμένη», από τη λαίλαπα του δεκαετούς πολέμου. Επιπλέον, η δράση δεν τοποθετείται απέναντι από τους θεατές. Το παλάτι μετακινείται από το κέντρο, διαγωνίως δεξιά, μεταθέτοντας τον άξονα της δράσης με τρόπο που να συμπεριλαμβάνει και μέρος του κοίλου των θεατών σε αυτήν. Υπάρχουν και άλλα πολλά σε σημειολογικό επίπεδο, τα οποία αναδεικνύουν μια άλλη θεώρηση των ηρώων, με προεξάρχουσα την Κλυταιμνήστρα, ενώ, τον φύλακα στη δική μας εκδοχή, υποδύεται μια γυναίκα.

Επιπλέον, η δική μας Κασσάνδρα είναι έκδηλα μια γυναίκα ξένη σ’ έναν νέο, αφιλόξενο τόπο. Τόσο η επιλογή της ηθοποιού, όσο και η γλώσσα που χρησιμοποιεί στην παράσταση, έγιναν για να τονίσουν αυτό το σημείο σε μια χρονική συγκυρία κομβική, τόσο για τον τόπο μας όσο και για ολόκληρη την υφήλιο. Και παρά το γεγονός ότι η Κασσάνδρα έχει μια πολυσύνθετη και πολυεπίπεδη παρουσία στο έργο, σίγουρα δεν θα μπορούσε να αγνοηθεί η στάση και η θέση ενός μεγάλου μέρους της πλειοψηφίας των συμπατριωτών μας απέναντι στους πρόσφυγες, τους ανθρώπους που παρά τη θέλησή τους αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη γη τους, και να βρεθούν στο έλεος ενός αφιλόξενου τόπου. Η ηθοποιός που υποδύεται τη δική μας Κασσάνδρα έχει ρίζες από την Ελλάδα, τη Ρουάντα και το Βέλγιο. Και της ζήτησα, σε αυτό το ανέβασμα του Αγαμέμνονα, να εκπροσωπήσει στη σκηνή, μέσα από τη δική της φωνή και παρουσία, όλους αυτούς τους ανθρώπους που δεν είχαν ποτέ την ευκαιρία ή το βήμα να εκφράσουν την αγωνία και το φόβο τους δημόσια γι’ αυτό το απροσδόκητο που συμβαίνει στη ζωή τους. Τύφλωση (Άτη) και αλαζονεία υπάρχουν και σε αυτή τη στάση απέναντι στο ξένο. Τόσο από τους Αργείους όσο και από τους ίδιους τους άρχοντές τους.

Ο πόλεμος, η απώλεια, το τί αφήνει πίσω του ο θάνατος, το αιματοκύλισμα, η ανάγκη για εκδίκηση, η δίψα για εξουσία κι ο φαύλος κύκλος της βίας αποτελούν μερικά από τα βασικά θέματα του έργου

Υπάρχει «παράδοση» στην πρόσληψη του αρχαίου δράματος στην Κύπρο με την οποία θεωρείς πως επικοινωνείς και/ή αναμετριέσαι;

Παράδοση είναι κάτι που καλλιεργείται κι έχει συνέχεια στο πέρασμα του χρόνου. Παράδοση υπήρχε στην Κύπρο, μια ιδιαίτερη «σχολή» με σπουδαίες παραστάσεις που έμειναν στην ιστορία, όχι μόνο εδώ, μα σε όλο τον ελληνικό χώρο. Είμαι παιδί των θρυλικών Ικέτιδων του Χαραλάμπους και δε θα μπορούσα παρά να εμποτιστώ με το πνεύμα και την ουσία αυτής της γενιάς των ανθρώπων. Και με την ευκαιρία, να τους ευχαριστήσω από καρδιάς για’ ό,τι έχουν προσφέρει, το οποίο κουβαλώ πάντα μέσα μου, ως πολύτιμη παρακαταθήκη ζωής. Όμως, δεν μπορώ να πω ότι καλλιεργήθηκε αυτή η παράδοση, κι αυτό γιατί ο Οργανισμός, παρασυρμένος ίσως από τις οδηγίες και τις συστάσεις του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, επί σειρά ετών, προτίμησε είτε να κάνει συνεργασίες με το Εθνικό Θέατρο είτε να κάνει αναθέσεις σε Ελλαδίτες δημιουργούς, προκειμένου να διασφαλίσει τη συμμετοχή του στο φεστιβάλ, αφήνοντας τη δική του παράδοση στην άκρη. Αυτό είναι κάτι που εύχομαι να αλλάξει, εφόσον τα τελευταία ειδικά χρόνια, βήμα στην Επίδαυρο έχουν και αρκετοί νεότεροι δημιουργοί -όχι κατ’ ανάγκη κράχτες εμπορικοί, άρα γιατί όχι και αξιόλογοι δημιουργοί από την Κύπρο; Επίσης, θεωρώ πως το φετινό επετειακό ανέβασμα του Αγαμέμνονα θα έπρεπε να τιμηθεί από το Φεστιβάλ Επιδαύρου, για πολλούς λόγους και σίγουρα όχι ως χάρη, κάτι που μπορούν να κάνουν και του χρόνου, ποτέ δεν είναι αργά, η παράσταση αυτή πιστεύω πως έχει πολλά να πει και στο κοινό της Ελλάδας.

Λευκωσία:  Αμφιθέατρο Μακαρίου Γ΄

21, 22 και 23 Ιουλίου 2021

Λάρνακα: Παττίχειο Δημοτικό Αμφιθέατρο

28 Ιουλίου 2021

Δερύνεια: Δημοτικό Αμφιθέατρο

30 Ιουλίου 2021

Λεμεσός: Αρχαίο Θέατρο Κουρίου

4, 5 και 6 Αυγούστου 2021

  • Έναρξη παραστάσεων: 21:00 (προσέλευση: 20:15)

Αγαμεμνων5

 

Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.