Η Μαρία έγινε η μάνα και η Λεϊλά η κόρη

 Συνέντευξη στη Μαρία Φράγκου

  • Ο διαχωρισμός των ανθρώπων δημιουργεί αποστάσεις
  • «Η συγχώρεση δεν διαγράφει το παρελθόν, οδηγεί όμως στην ειρήνη», λέει η Λεϊλά
  • Προσπαθήσαμε να μην αφήσουμε οτιδήποτε να αιωρείται. Ούτε κρύψαμε κάτι κάτω από το χαλί
  • Στο «ΜΑΝΤΗΛΙ» προσπαθήσαμε να είμαστε αντικειμενικοί. Να έχουμε το βλέμμα στραμμένο στον άνθρωπο. Στον Κύπριο

Τέτοιες ιστορίες αγάπης ανάμεσα στους ανθρώπους του τόπου, που το κατεστημένο τούς θέλει να είναι εχθροί, όμως αυτοί κάνουν την ανατροπή και γίνονται φίλοι, πρέπει να βγαίνουν στο φως, μας λέει η Χρυστάλλα Αυγουστή. Κι αυτό κάνει το ντοκιμαντέρ MENDIL – ΤΟ ΜΑΝΤΗΛΙ, αποτέλεσμα μίας εθελοντικής συνεργασίας Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων δημιουργών. Που πιστεύουν στην ειρηνική συνύπαρξη στον τόπο μας και βάζουν το δικό τους χαλίκι από το μετερίζι του δικού τους αγώνα. Μία Ε/κ και μία Τ/κ, οι πρωταγωνίστριες. Η Μαρία και η Λεϊλά έκαναν το μίσος αγάπη και το δάκρυ ειρήνη. Η γνωριμία τους μέσα από τα συντρίμμια του πολέμου και η φιλία τους στη συνέχεια καταρρίπτουν τα εθνικιστικά αφηγήματα που θέλουν τους ανθρώπους να ζουν χώρια. Η Λεϊλά και η Μαρία άνοιξαν ένα δρόμο και μας αφήνουν παρακαταθήκη αυτόν το δρόμο να τον κάνουμε λεωφόρο.

Κανένας άνθρωπος να μη ζήσει ξανά την τραγωδία που έζησαν η Λεϊλά και η Μαρία, και πολλά άλλα θύματα της προδοσίας του 1974, το μήνυμα του ντοκιμαντέρ σας MEΝDIL – ΤΟ ΜΑΝΤΗΛΙ. Είναι έτοιμος ο λαός μας, κόντρα στις αποφάσεις, στις συζητήσεις, στις διεργασίες στο Κυπριακό, να σμίξει ξανά;

Πολλοί είναι έτοιμοι και το αποδεικνύουν καθημερινά. Είναι αυτοί που αντιλαμβάνονται την ανάγκη επανένωσης της χώρας μας. Που συνειδητοποιούν τις καταστροφικές συνέπειες τυχόν διχοτόμησης. Τα πράγματα δυσκολεύουν μέρα με τη μέρα. Παρά τα τεχνητά εμπόδια βλέπουμε να αναπτύσσονται συνεργασίες και αληθινές φιλίες ανάμεσα σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους. Η ομάδα επιβεβαίωσης της αρμονικής συνύπαρξης, οι άνθρωποι δηλαδή που έζησαν και δημιούργησαν μαζί, σιγά-σιγά δυστυχώς φεύγει. Το τοπίο αλλάζει. Ακούς για παράδειγμα κάποιους να λένε: «Τζιείνοι ποτζεί τζιαι εμείς ποδά». Κάποια χρόνια πριν με το να μιλά κάποιος για διχοτόμηση βρισκόταν αντιμέτωπος με την κοινή γνώμη. Και σήμερα ισχύει, αλλά κάποιοι έχουν αποθρασυνθεί. Βοηθούν βέβαια σ’ αυτό τα αδιέξοδα, το τέλμα. Για πολλές δεκαετίες ο λαός μας ζει σε διαφορετική γεωγραφία και έχει να αντιμετωπίσει διαφορετικά δεδομένα. Ο διαχωρισμός των ανθρώπων δημιουργεί αποστάσεις. Χρειάζεται πολλή δουλειά να γίνει, ειδικά ανάμεσα στους νέους: σωστή ενημέρωση, επικοινωνία και πολλή θέληση. Οι συμπολίτες μας που κινούνται κόντρα στην επικρατούσα τάση της επίρριψης ευθυνών και του επηρεασμού συνειδήσεων, είναι αυτοί που κάνουν τη διαφορά. Κι αν ακόμα υπάρχει ελπίδα να κατανοήσει ο ένας τον άλλο, είναι γιατί υπάρχουν άνθρωποι που έχουν σαν στόχο ζωής την επανένωση της χώρας και των ανθρώπων. Ο πόλεμος καταστρέφει, εξευτελίζει, προκαλεί πόνο, αφαιρεί ζωές. Οι συνέπειες των όσων διαδραματίστηκαν από το ’58 μέχρι και το 1974 με το πραξικόπημα και την εισβολή, μας ακολουθούν και μας πληγώνουν.

Και το ντοκιμαντέρ σας αυτές τις πληγές τις κάνει ελπίδα…

Το «ΜΑΝΤΗΛΙ» στέλνει ξεκάθαρο μήνυμα: να μη ζήσουμε ξανά τέτοια τραγωδία. Η Λεϊλά και η Μαρία εκτόπισαν το μίσος. Της μιας ο σύζυγος δολοφονήθηκε άνανδρα μαζί με άλλους από Εοκαβητατζήδες. Η άλλη πρόσφυγας, όπως και χιλιάδες άλλοι, έτρεχε να σωθεί από τον τουρκικό στρατό. Συναντήθηκαν εκεί που είχε η μία ανάγκη την άλλη. Άνοιξαν τις καρδιές τους και ανέδειξαν το μεγαλείο της ψυχής του απλού Κύπριου. Μετέτρεψαν το μίσος σε αγάπη. Η Μαρία έγινε η μάνα και η Λεϊλά η κόρη.

Η αγάπη της Λεϊλά και της Μαρίας εξαφάνισαν το μίσος του πολέμου. Μέσα από το ντοκιμαντέρ σας περνά το μήνυμα πως όπως οι δύο αυτές Κύπριες και άλλοι πολίτες της χώρας μας διακατέχονται από τα ίδια συναισθήματα και απόψεις;

Η ταινία, από την αρχή μέχρι το τέλος, κινείται προς αυτή την κατεύθυνση και βέβαια προκάλεσε μεγάλη συγκίνηση στην πρώτη της προβολή. Συγγενείς αγνοουμένων και αδικοσκοτωμένων από τις δύο πλευρές, αναφέρονται στον κοινό τους πόνο και στην ανάγκη να μην επαναληφθούν τα εγκλήματα του παρελθόντος. Ακτιβιστές ενάντια στον πόλεμο, μάρτυρες μαζικών δολοφονιών, άνθρωποι που έχουν το σθένος να διακρίνουν τα όσα τραγικά διαδραματίστηκαν στην Κύπρο, όλοι μέσα από τον ανθρωπιστικό φακό βάζουν το λιθαράκι τους για να αναδειχθεί το μεγαλείο της ειρήνης και της συγχώρεσης. Η ίδια η Λεϊλά λέει συχνά: «Η συγχώρεση δεν διαγράφει το παρελθόν, οδηγεί όμως στην ειρήνη». Προσπαθήσαμε να μην αφήσουμε οτιδήποτε να αιωρείται. Ούτε κρύψαμε κάτι κάτω από το χαλί. Τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν και το κλίμα μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η σχέση της Λεϊλά και της Μαρίας, συνοδεύονται από μαρτυρίες. Πολλές φορές σκληρές. Η ταινία όμως μας πάει παραπέρα. Σε δυνατά μηνύματα ειρήνης και συνύπαρξης.

Είναι παράδοξο, αλλά και πραγματικότητα, σε έναν τόσο μικρό χώρο όπως η Κύπρος, η μια κοινότητα να μη γνωρίζει καλά τα όσα βίωσε η άλλη. Οι μηχανισμοί της προπαγάνδας φυσικά και στις δύο πλευρές κάνουν καλά τη δουλειά τους. Στο «ΜΑΝΤΗΛΙ» προσπαθήσαμε να είμαστε αντικειμενικοί. Να έχουμε το βλέμμα στραμμένο στον άνθρωπο. Στον Κύπριο. Οι θεατές, μετά την πρώτη προβολή, έχουν επικροτήσει αυτή τη γραμμή της ταινίας.

Για να κάνεις τον πόνο σου δύναμη και το μίσος αγάπη χρειάζεται και μεγαλείο ψυχής και θάρρος. Τι απαντάτε σε αυτούς που μπορεί να σας πουν πως «μόνο στα έργα γίνονται αυτά που περιγράφετε»;

Απαντάμε με το «MENDIL – ΜΑΝΤΗΛΙ». Απαντά η Μαρία, η Λεϊλά, η Χριστίνα, ο Σουάτ, ο Ηλίας, η Τιζιέν… και τόσοι άλλοι που πόνεσαν και εξακολουθούν να πονούν από τις συνέπειες των καταστροφικών γεγονότων. Το είδος της ταινίας μας είναι ντοκιμαντέρ και όχι μυθοπλασία. Ξεδιπλώνουν οι ίδιοι οι άνθρωποι τα βιώματα και τα συναισθήματά τους. Αυτούς μάλλον πρέπει να ακούμε και όχι εκείνους που χρησιμοποιούν τις περιπτώσεις τους για να εξυπηρετούν δικούς τους σκοπούς.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα παραγωγής του ντοκιμαντέρ;

Μερικοί από την ομάδα που συνεργαστήκαμε για να δημιουργηθεί το ντοκιμαντέρ, έχουμε μακροχρόνια και αληθινή φιλία με τη Λεϊλά. Η Λεϊλά εξάλλου σε κερδίζει με μιας. Σύζυγος αγνοουμένου που μετατρέπει τον πόνο της σε αγώνα για τη διακρίβωση της τύχης όλων των αγνοουμένων της Κύπρου, ακτιβίστρια για την ειρήνη, πρωτοπόρα.

Σταθμός το βιβλίο της «Το άσπρο βρεγμένο μαντήλι που μοιραστήκαμε». Όταν πρωτοπαρουσιάστηκε σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, συγκλόνισε. Και εξακολουθεί να συγκλονίζει. Η φιλία και η αγάπη της με τη Μαρία, η δημιουργία σχέσης μάνας και κόρης μεταξύ τους προκαλούν έντονα συναισθήματα και μεγάλη ελπίδα για το μέλλον. Η ιδέα για ντοκιμαντέρ που να στηρίζεται στο βιβλίο, δεν άργησε να πέσει. Εθελοντικά. Έτσι αποφασίσαμε πως πρέπει να δουλέψουμε. Τέτοιες ιστορίες αγάπης ανάμεσα στους ανθρώπους του τόπου, που το κατεστημένο τούς θέλει να είναι εχθροί, όμως αυτοί κάνουν την ανατροπή και γίνονται φίλοι, πρέπει να βγαίνουν στο φως.

Μοιραστήκαμε την ιδέα για τη δημιουργία ντοκιμαντέρ με κάποιους φίλους-επαγγελματίες. Η ομάδα χτίστηκε εύκολα. Όλοι με τις ίδιες ευαισθησίες. Όλοι εθελοντές: Χρυστάλλα Αυγουστή-σκηνοθεσία, Huseyin Halil-δημοσιογραφική έρευνα, αφήγηση, Χρίστος Αγιομαμίτης-διεύθυνση φωτογραφίας, Mustafa Kiralp-διεύθυνση παραγωγής, Γιώργος Κάρβελλος-μουσική, Λήδα Αγιομαμίτη-μοντάζ, Sevki Kiralp-μεταφράσεις, Κωνσταντίνος Τερλικκάς-γραφικά. Αυτοί αποτελούν τη βασική ομάδα παραγωγής. Μεγάλη είναι και η συμβολή άλλων επαγγελματιών-εθελοντών, όπως είναι η Πόπη Αβραάμ, η Yegiane Giritli, ο Χαμπής Τσαγγάρης, ο Μιχάλης Τερλικκάς και άλλοι πολλοί. Η συμβολή όλων είναι ανεκτίμητη και τους ευχαριστούμε.

Τι σας έλεγαν οι δύο πρωταγωνίστριες της ιστορίας; Πώς είδατε τη σχέση τους;

Τη Μαρία τη γνωρίσαμε παλαιότερα σε κάποια ρεπορτάζ που κάναμε με θέμα τη σχέση της με τη Λεϊλά. Ήταν τότε καλά στην υγεία της. Πληθωρική, γυναίκα σπάνια. Έδειχνε την αγάπη της για τη Λεϊλά με έναν τρόπο ανεπιτήδευτο. Μιλούσε για τις λεπτομέρειες της γνωριμίας τους. Για τα όσα πέρασαν μαζί. Όταν αποφασίσαμε να κάνουμε το ντοκιμαντέρ, την προλάβαμε στη δύση της ζωής της. Και τότε πάλι εξέπεμπε μόνο αγάπη. Όταν έφτασε η ώρα που έφυγε από τη ζωή, η απώλεια για τη Λεϊλά δεν περιγράφεται.

Όσες φορές τις είδαμε μαζί, αντικρίσαμε απίστευτες εικόνες να εκτυλίσσονται μπροστά μας. Όταν για παράδειγμα μιλούσε η Μαρία στα… παφίτικα-ελληνικά της, απαντούσε η Λεϊλά στα τούρκικα, με μας τους θεατές να απορούμε πώς αυτό μπορεί να συμβαίνει.

Τελικά η Τέχνη έχει μεγάλο και σημαντικό ρόλο να διαδραματίσει στα κοινωνικά και πολιτικά πράγματα του τόπου. Τον πετυχαίνει;

Τον πετυχαίνει και έχει μάλιστα πολλούς αποδέκτες. Για παράδειγμα, μετά την πρώτη προβολή του «ΜΑΝΤΗΛΙΟΥ» που έγινε στα πλαίσια του Αρχαιολογικού, Εθνογραφικού, Ιστορικού Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ, η επικρατέστερη άποψη ήταν πως μέσα από την ταινία αναφέρονται πάρα πολλά, άγνωστα σε πολλούς μέχρι τώρα, γεγονότα που σημάδεψαν τον τόπο μας.

Γενικά η Τέχνη έχει να διαδραματίσει τεράστιο ρόλο. Μόνο που χρειάζεται στήριξη. Αισθάνομαι πως αυτή μέρα με τη μέρα αφαιρείται από τις μονάδες και τους οργανωμένους φορείς της Τέχνης.