Της Μαρίας Φράγκου

Τα έμφυλα στερεότυπα στα ΜΜΕ παράγονται και αναπαράγονται μέσα από τη γλώσσα και μέσα από την εικόνα. Λέξεις και προτάσεις του στιλ «τη σκότωσε γιατί την αγαπούσε» ή «είναι νέα, είναι ωραία και διεκδικεί μία θέση στα έδρανα της Βουλής» τις ακούσαμε ουκ ολίγες φορές. Και εικόνες με μια μητέρα, π.χ. που τρέχει για πλύμα και σιδέρωμα, ενώ ίδια ώρα ο σύζυγος είναι ο «στύλλος» του σπιτιού, τις βλέπουμε συχνά. Γιατί παράγονται και πώς αναπαράγονται τα έμφυλα στερεότυπα στα ΜΜΕ; Και πώς αναχαιτίζεται το φαινόμενο αυτό; Για το τόσο σοβαρό και πάντα επίκαιρο θέμα, μιλούν στην «Κυριακάτικη Χαραυγή» η Δήμητρα Κογκίδου, καθηγήτρια και πρόεδρος της Επιτροπής Ισότητας των Φύλων του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η Θεανώ Καλαβανά, ακαδημαϊκός και μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής του Δικτύου ενάντια στη βία κατά των γυναικών, ο Γιώργος Φράγκος, πρόεδρος Ένωσης Συντακτών Κύπρου και ο Γιώργος Παυλίδης, πρόεδρος της Επιτροπής Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας.

Δήμητρα Κογκίδου: Σεξιστική γλώσσα στα ΜΜΕ

Σε μια σύγχρονη και συμπεριληπτική κοινωνία, χωρίς έμφυλες διακρίσεις,
είναι απαραίτητο να γίνεται χρήση μιας γλώσσας που δεν κάνει αποκλεισμούς

«Αποτελεί κοινή παραδοχή ότι τα ΜΜΕ σε μεγάλο βαθμό συντηρούν και αναπαράγουν έμφυλες διακρίσεις και έμφυλα στερεότυπα με πολλούς τρόπους. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα για τα παραπάνω. Αναφέρω ενδεικτικά ορισμένα: Αν προσεγγίσουμε τα ΜΜΕ ως εργασιακό χώρο με την οπτική του φύλου, παρατηρούμε ότι ενώ υπάρχουν πολλές γυναίκες, συχνά ανατίθενται σε αυτές εργασίες που αξιολογούνται ως μικρότερης σπουδαιότητας και σε διαφορετικούς τομείς, ενώ λίγες βρίσκονται σε θέσεις ηγεσίας, γεγονός που έχει επίπτωση στους μισθούς αλλά και στη μη προώθηση πολιτικών ισότητας. Σημειωτέον ότι ελάχιστοι φορείς έχουν θεσπίσει μηχανισμούς για την παρακολούθηση της πορείας της ισότητας των φύλων ή/και πολιτικές. Αν προσεγγίσουμε τα ΜΜΕ ως πολιτισμικά πλαίσια συγκρότησης έμφυλων ταυτοτήτων και αναπαραγωγής αντιλήψεων, τότε διαπιστώνουμε ότι κυριαρχεί μια ανδροκρατική θεώρηση του κόσμου. Η πλειονότητα αυτών που προβάλλονται στα ΜΜΕ είναι άνδρες. Για παράδειγμα, μικρή πρόοδος υπάρχει όσον αφορά στην ισόρροπη συμμετοχή των φύλων στη σύνθεση των πάνελ σε ενημερωτικές εκπομπές. Οι γυναίκες πιο συχνά εγκλωβίζονται σε αναπαραστάσεις εντός των έμφυλων στερεοτύπων, ορισμένες κατηγορίες γυναικών είναι ακόμα πιο «αόρατες» από τα ΜΜΕ και γενικά δεν υπάρχει ισόρροπη και πλουραλιστική προβολή του σύγχρονου ρόλου ανδρών /γυναικών. Δεν προβάλλεται επαρκώς η οικογενειακή ποικιλομορφία των σύγχρονων κοινωνιών. Η χρήση σεξιστικής γλώσσας στα ΜΜΕ εμπεριέχει το μήνυμα της ανισότητας των φύλων με πολλούς τρόπους, αντανακλά και νομιμοποιεί τις άνισες σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα φύλα, καθιστά τις γυναίκες συχνά αόρατες, σηματοδοτεί μια κοινωνία στην οποία παίζουν δευτερεύοντα ρόλο. Σε μια σύγχρονη και συμπεριληπτική κοινωνία, χωρίς έμφυλες διακρίσεις, είναι απαραίτητο να γίνεται χρήση μιας γλώσσας που δεν κάνει αποκλεισμούς. Δηλαδή ταυτόχρονη αναφορά σε γυναίκες και άντρες, μέσω της χρήσης και των δύο γραμματικών γενών ή με όρους ουδέτερους ως προς το φύλο, να χρησιμοποιείται συχνά η πρόταξη του θηλυκού γραμματικού γένους, να γίνεται χρήση, όπου είναι εφικτό, θηλυκών καταλήξεων για τα επαγγελματικά ουσιαστικά και αξιώματα, να αποφεύγεται η χρήση λέξεων /εκφράσεων που αναπαράγουν έμφυλα στερεότυπα κ.ά. Να υποσημειώσω ότι όταν το ζητούμενο είναι να υπάρχουν και θηλυκές καταλήξεις απέχουμε πολύ από τη χρήση μιας συμπεριληπτικής γλώσσας καθώς υπάρχουν και άτομα που δεν εμπίπτουν στο κυρίαρχο δίπολο άνδρας/γυναίκα. Έχουν αναπτυχθεί πολλές πρωτοβουλίες για την εξάλειψη των έμφυλων διακρίσεων και του σεξισμού στα ΜΜΕ, έχουν αποτελέσει το αντικείμενο θεσμικών πρωτοβουλιών, κειμένων και συστάσεων σε διεθνές, ευρωπαϊκό αλλά και εθνικό επίπεδο -δεσμευτικών ή μη. Υπάρχουν εργαλεία πολιτικής που μπορούν να αξιοποιηθούν προς την κατεύθυνση αυτή –αρκεί να υπάρχει πολιτική βούληση της πολιτείας να θεσπίσει και να τηρήσει ένα κανονιστικό πλαίσιο, αλλά έχει ρόλο και η κοινωνία των πολιτών».

Δρ Θεανώ Καλαβανά: Τα στερεότυπα καλλιεργούνται από τη νηπιακή μας ηλικία 

Να μην αναπαράγονται στερεότυπα τα οποία θέτουν τις γυναίκες σε δυσμενέστερη αδύναμη θέση και τους άντρες να συμβολίζουν τη δύναμη και την επιτυχία

«Μπορώ να σκεφτώ χίλια δύο παραδείγματα για το πώς τα ΜΜΕ ενισχύουν συνειδητά ή ασυνείδητα τα έμφυλα στερεότυπα. Θα ξεκινήσω με τα πολύ εμφανή και μετά θα πάω σε αυτά που ενισχύονται κεκαλυμμένα. Για παράδειγμα, το 2018 στις προεδρικές εκλογές, θυμηθείτε όλα τα “debate” ανάμεσα στους υποψηφίους. Πόσες γυναίκες δημοσιογράφοι συμμετείχαν σε αυτές τις εκπομπές; Καμία. Αν διερευνήσετε τη συμμετοχή γυναικών σε εκπομπές ενημερωτικές στην τηλεόραση θα δείτε ότι πολύ λίγες είναι οι γυναίκες δημοσιογράφοι που έχουν δικές τους εκπομπές και δεν πλαισιώνουν έναν άντρα δημοσιογράφο ή παρουσιαστή. Στις εκπομπές αναψυχής έχουμε μόνο παρουσιάστριες με ανάλαφρο πρόγραμμα, που απευθύνεται ούτε λίγο ούτε πολύ, υποτίθεται, σε γυναίκες (μαγειρικές, ψώνια, αισθητικούς, υγεία) διατηρώντας έτσι στερεότυπα που δεν ανταποκρίνονται στις γυναίκες της εποχής μου. Ένα απλό παράδειγμα έμφυλων στερεότυπων: το γεγονός ότι μια ευπαρουσίαστη γυναίκα θα ερμηνευθεί ως ευχάριστη νότα στην πολιτική ή ως η όμορφη ξανθιά ή καστανή και αντί ο δημοσιογράφος να μπαίνει στη διαδικασία να ασχοληθεί με τις ηγετικές της ικανότητες, τις σπουδές της ή γενικά το όραμά της για την κοινωνία, της κάνει ερωτήσεις ως προς τα πώς τα βγάζει πέρα με τις υποχρεώσεις της ως μητέρα και σύζυγος και αν μαγειρεύει, λες και αυτά είναι στοιχεία που θα σώσουν τη χώρα. Αντίθετα, έναν άντρα πολιτικό θα τον ρωτήσει για υπαρκτά προβλήματα/ζητήματα της επικαιρότητας και τις προτάσεις του ως προς την επίλυσή τους. Το ίδιο μπορεί να παρατηρήσει κανείς και σε φωτογραφίες που χρησιμοποιούν τα ΜΜΕ. Για μια γυναίκα επαγγελματία ή πολιτικό θα δημοσιεύσουν φωτογραφίες της από την κοινωνική της ζωή, αντίθετα σ’ έναν άντρα επαγγελματία ή πολιτικό θα δημοσιεύσουν φωτογραφίες του από το γραφείο με κουστούμι κ.ο.κ. Πώς αναχαιτίζεται το φαινόμενο: Το φαινόμενο αυτό στα ΜΜΕ μπορεί να αναχαιτιστεί με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους. Ο ένας είναι οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι να έχουν παιδεία και συνείδηση. Πρέπει να κατανοήσουν ότι ο φόνος μιας γυναίκας δεν έγινε εξαιτίας των ωραίων της ματιών ή του έρωτα που της είχε ο θύτης. Πρέπει να ελέγχουν την κάθε γραμμή που γράφουν και να επιβεβαιώνονται ότι δεν αναπαράγουν στερεότυπα στα οποία θέτουν τις γυναίκες σε δυσμενέστερη αδύναμη θέση και τους άντρες να συμβολίζουν τη δύναμη και την επιτυχία. Το δεύτερο που θα βοηθούσε είναι να υπάρχει μια αρχή, ένα παρατηρητήριο που θα ελέγχει το σεξιστικό λόγο ή την αναπαραγωγή αυτών των στερεοτύπων όπως υπάρχει σε άλλες χώρες. Τρίτο, είναι σημαντικό να ξεκινήσουμε να μιλάμε για αυτό και όπου το παρατηρούμε ως αναγνώστες, θεατές ή ακροατές να μην το προσπερνούμε με ένα «Έλα μωρέ και τι έγινε». Οφείλουμε να αντιδρούμε και να το υποδεικνύουμε μέχρι να εξαλειφθεί εντελώς. Θα μας πάρει πάρα πολλά χρόνια, αλλά τα ΜΜΕ έχουν τεράστια ευθύνη στην ενίσχυση αυτών των στερεότυπων, τα οποία ξεκινούν δυστυχώς να καλλιεργούνται από τη νηπιακή μας ηλικία».

Γιώργος Φράγκος: Τα αντανακλαστικά της κοινωνίας είναι επιβεβλημένο να ενισχυθούν

Οι γυναικοκτονίες βαφτίζονται εγκλήματα πάθους ή τιμής, οι βιασμοί, ακόμα και οι ομαδικοί, τίθενται εν αμφιβόλω, η ενδοοικογενειακή βία κατά κανόνα σε βάρος γυναικών εκλαμβάνεται ή αντιμετωπίζεται ως φιλονικία μεταξύ συζύγων και ούτω καθεξής

«Τα έμφυλα στερεότυπα -όπως εξάλλου και τα κάθε άλλης μορφής στερεότυπα- παράγονται στην κοινωνία και αναπαράγονται στα ΜΜΕ ή και αντιστρόφως, παράγονται στα ΜΜΕ και αναπαράγονται στην κοινωνία. Η τοξική αυτή σχέση είναι, δυστυχώς, αμφίδρομη και αλληλοτροφοδοτούμενη. Τα όποια στερεότυπα είναι, ούτως ή άλλως, από τη φύση τους αντιδραστικά, καθώς παρακωλύουν την αποδοχή της διαφορετικότητας, διαβρώνουν τον πλουραλισμό και συνιστούν μιας μορφής ολοκληρωτική ρητορική. Υπό αυτή την έννοια, η παγίωση των στερεοτυπών προκαλεί συρρίκνωση και της ελευθερίας έκφρασης. Όποιος, λοιπόν, αντιμάχεται τα στερεότυπα υπηρετεί τη σύγχρονη και ανοικτή κοινωνία της ισοπολιτείας και της ελευθερίας. Το πρόβλημα στην Κύπρο, ειδικά σε σχέση με τα έμφυλα στερεότυπα, είναι πολύ μεγαλύτερο από ό,τι εκ πρώτης όψεως φαίνεται. Και αυτό διότι στη μεγάλη του πλειοψηφία ο μέσος πολίτης αλλά και ο μέσος λειτουργός των ΜΜΕ δεν αντιλαμβάνονται, δεν συνειδητοποιούν το εύρος και την ουσία του προβλήματος. Για να καταπολεμήσεις ένα έμφυλο στερεότυπο, πρέπει απαραιτήτως να το εισπράττεις ως τέτοιο. Αλλά οι πλείστοι, αλίμονο, πόρρω απέχουν από μια τέτοια αντίληψη. Έτσι βλέπουμε «αθώες», κατά τα άλλα, φράσεις και εκφράσεις να παρεισφρέουν παντού. Οι γυναικοκτονίες βαφτίζονται εγκλήματα πάθους ή τιμής, οι βιασμοί, ακόμα και οι ομαδικοί, τίθενται εν αμφιβόλω, η ενδοοικογενειακή βία κατά κανόνα σε βάρος γυναικών εκλαμβάνεται ή αντιμετωπίζεται ως φιλονικία μεταξύ συζύγων και ούτω καθεξής. Το όλο πρόβλημα θα αρχίσει να αντιμετωπίζεται όταν όλοι αρχίσουμε να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, και οι δημοσιογράφοι άλλα και όσοι συναποτελούμε την κοινωνία των πολιτών. Και προπαντός, οφείλουμε να αντιδρούμε όποτε συναντούμε το φαινόμενο των έμφυλων στερεοτύπων και πολύ περισσότερο όποτε συναντούμε την έμφυλη βία, ανοικτή ή κεκαλυμμένη. Διότι και η βία δεν εμφιλοχωρεί στην κοινωνία μας μόνο ως φυσική βία. Η λεκτική βία, η ψυχολογική βία, δεν είναι λιγότερο κατάπτυστες και καταδικαστέες. Τα αντανακλαστικά της κοινωνίας επί του προκειμένου είναι πια επιβεβλημένο να ενισχυθούν περαιτέρω. Και αυτό μπορεί να γίνει εφικτό με τη συνεργασία πολλών παραγόντων, της δημοσιογραφικής κοινότητας μη εξαιρουμένης αλλά αντιθέτως πρωτοστατούσης».

Γιώργος Παυλίδης: Προέχει η επιμόρφωση και αυτορρύθμιση των δημοσιογράφων

Ένας σημαντικός αριθμός δημοσιογράφων, είτε από άγνοια είτε ακόμη και εσκεμμένα, λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές μιας σειράς φαλλοκρατικών αντιλήψεων για τη γυναίκα και το γυναικείο φύλο

«Δεν θέλω να μπω στη διαδικασία εντοπισμού των λόγων δημιουργίας και διαιώνισης ρατσιστικών, στην προκειμένη περίπτωση έμφυλων, σεξιστικών στερεοτύπων. Αναγνωρίζω ωστόσο μια θλιβερή πραγματικότητα, ότι τα στερεότυπα αυτά αναπαράγονται από άτομα και φορείς, όπως είναι τα ΜΜΕ, που εκ της αποστολής τους θα έπρεπε να στέκονται απέναντι, να προσπαθούν δηλαδή να περιορίζουν τις κοινωνικές στρεβλώσεις. Δυστυχώς -και ως δημοσιογραφική οικογένεια οφείλουμε να το παραδεχτούμε- ένας σημαντικός αριθμός δημοσιογράφων είτε από άγνοια, είτε ακόμη και εσκεμμένα, λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές μιας σειράς φαλλοκρατικών αντιλήψεων για τη γυναίκα και το γυναικείο φύλο. Η παραδοχή και η συνειδητοποίηση της αναχρονιστικής και κοινωνικά ζημιογόνας αυτής συμπεριφοράς, είναι που θα μας οδηγήσει στη διαδικασία αντιμετώπισης και εξοστρακισμού της από το δημοσιογραφικό λόγο. Δεν θεωρώ, ωστόσο, ότι η ποινικοποίηση του δημοσιογραφικού ρατσιστικού λόγου είναι ο πλέον κατάλληλος τρόπος για περιορισμό της αναπαραγωγής των εν λόγω στερεοτύπων. Τα νομικά μέτρα, η λογική δηλαδή της επιβολής πρέπει να είναι η έσχατη επιλογή. Προτού φθάσουμε εκεί, έχουμε πολλά άλλα να κάνουμε. Ας ξεκινήσουμε με την επιμόρφωση των δημοσιογράφων. Μπορεί να ακουστεί παράξενο, αλλά δεν πρέπει να αποκλείουμε το ενδεχόμενο αρκετοί λειτουργοί των ΜΜΕ να μην έχουν ολοκληρωμένη γνώση για το ποια λεκτικά σχήματα, εκφράσεις, εικόνες και συνειρμοί προάγουν το σεξισμό. Ας μην παραβλέπουμε το γεγονός ότι τα στερεότυπα αυτά για αιώνες κυριαρχούσαν στην κυπριακή κοινωνία, άρα ψήγματα φαλλοκρατισμού ενδέχεται να υπάρχουν και να κυκλοφορούν παντού… Η αντιμετώπιση της προβληματικής συμπεριφοράς μερίδας των δημοσιογράφων πρέπει να αρχίσει εκ των έσω, ενδοοικογενειακά. Στην προσπάθεια αυτή τα συνδικαλιστικά όργανα, οι επαγγελματικοί Σύνδεσμοι, οι Επιτροπές, αλλά και τα ίδια τα ΜΜΕ θα πρέπει να έχουν ρόλο πρωταγωνιστικό. Κοντολογίς οφείλουμε να δώσουμε προτεραιότητα και χρόνο στην αυτορρύθμιση των ίδιων των δημοσιογράφων. Διότι μόνο η ελεύθερη, συνειδητή επιλογή προσφέρει ριζική και μόνιμη θεραπεία. Η διά νόμου επιβολή του αναγκαίου, θα περιορίσει σεξιστικές συμπεριφορές, ωστόσο δεν θα τις ξεριζώσει».