Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ)

Η αναφορά στο βιβλίο των Αγγλικών της Β’ Λυκείου για τον Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ = πατέρας των Τούρκων) και τα όσα ακολούθησαν την αναφορά στο περιεχόμενο του βιβλίου μάς δίνουν την αφορμή να εξετάσουμε ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος.

Αναμφίβολα στην Τουρκία θεωρείται ως η σπουδαιότερη προσωπικότητα της χώρας αφού την εξευρωπάισε και θεωρείται ως ο αναμορφωτής της χώρας αφού πέρασε την Τουρκία από την οθωμανική περίοδο στην ευρωπαϊκή. Πέραν τούτων, το όνομά του συνδέθηκε με εγκλήματα των Νεοτούρκων εναντίον των Ποντίων και άλλων μειονοτήτων στην ίδια τη χώρα.

Τα παιδικά χρόνια και οι πρώτες σπουδές
Γεννημένος στην οθωμανική Θεσσαλονίκη τον Μάρτιο του 1881 από μεσοαστική τουρκική οικογένεια πήρε το όνομα Μουσταφά. Ήταν το μεγαλύτερο παιδί της οικογένειας και είχε δύο αδελφές μικρότερης ηλικίας, οι οποίες πέθαναν ενώ ήταν παιδιά. Ο Μουσταφά σε ηλικία 7 ετών έχασε και τον πατέρα του. Τελείωσε το δημοτικό σχολείο στη Θεσσαλονίκη 1.
Σε ηλικία δώδεκα ετών και παρά τις αντιρρήσεις της μητέρας του ο Μουσταφά εισήχθη στην κατώτερη στρατιωτική σχολή της Θεσσαλονίκης. Μετά την αποφοίτησή του εισήλθε στο Στρατιωτικό Λύκειο Manastır (Μοναστήρι) το 1896. Εδώ έκανε φίλους με καλύτερο τον Ömer Naci, ο οποίος αργότερα θα γινόταν γνωστός ρήτορας. Αυτός έδωσε το ερέθισμα στον Μουσταφά Κεμάλ να αγαπήσει τη ρητορική και τη λογοτεχνία.
Την περίοδο αυτή ο νεαρός Μουσταφά μαθαίνει και ξένες γλώσσες, ενώ λαμβάνει και στρατιωτικά μαθήματα πριν επιστρέψει για θερινές διακοπές στη Θεσσαλονίκη2.

Η στρατιωτική ανέλιξη
και η εναντίωση στο σουλτάνο
Ολοκληρώνοντας με επιτυχία το Στρατιωτικό Λύκειο Manastır εισήλθε στη Στρατιωτική Ακαδημία στην Κωνσταντινούπολη στις 13 Μαρτίου 1899. Μετά από μια επιτυχημένη τριετή στρατιωτική εκπαίδευση αποφοίτησε από αυτό το σχολείο με το βαθμό του Ανθυπολοχαγού στις 10 Φεβρουαρίου 1902 και συνέχισε την εκπαίδευσή του στην Πολεμική Ακαδημία.
Έγινε Πρώτος Υπολοχαγός το 1903. Αποφοίτησε από την Πολεμική Ακαδημία με το βαθμό του Λοχαγού Επιτελείου στις 11 Ιανουαρίου 1905.
Το 1905, διορίστηκε υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου της Ακαδημίας στην Κωνσταντινούπολη, ενώ άρχισε να εκδηλώνει την αντίθεσή του στη σουλτανική διοίκηση και τον αυταρχισμό της διακυβέρνησης.
Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι ενώ ήταν στη στρατιωτική σχολή ξεκίνησε να εκδίδει πολιτική εφημερίδα, η οποία μοιραζόταν στους συμμαθητές του, ενάντια στο τότε καθεστώς3.

Capture 54

Η εξορία στη Δαμασκό και η ανέλιξη
Λόγω των πολιτικών του θέσεων θεωρήθηκε αντικαθεστωτικός με αποτέλεσμα να φυλακιστεί για λίγους μήνες και έπειτα να σταλεί, ουσιαστικά να εξοριστεί, στο 5ο τάγμα Δαμασκού. Εκεί ίδρυσε μυστικό πολιτικό σωματείο, το οποίο ονόμασε Vatan ve Hürriyet, που στα τουρκικά σημαίνει «Πατρίδα και Ελευθερία». Κατάφερε να μυήσει αρκετούς αξιωματικούς και να δημιουργήσει παρακλάδια στη Θεσσαλονίκη. Όμως γρήγορα η επαναστατική κίνηση αποκαλύφθηκε και αναγκάστηκε να διαλύσει την οργάνωση. Στη συνέχεια μετατέθηκε στη Γιάφα του Ισραήλ.
Οι απόψεις για τη συμμετοχή του Κεμάλ στο κίνημα των Νεοτούρκων διίστανται. Θεωρείται ότι δεν έλαβε ενεργά μέρος στο κίνημα των Νεοτούρκων4. Υπάρχει η άποψη ότι την εποχή του ξεσπάσματος του κινήματος ο Κεμάλ βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη, στην οποία εργάστηκε για την επιτυχία της επαναστατικής αυτής κίνησης, αλλά στη συνέχεια ήρθε σε ρήξη με την ηγεσία των Νεοτούρκων και παράτησε προσωρινά την πολιτική, στρέφοντας την προσοχή του στα στρατιωτικά5.

Το 1911, στάλθηκε στη Λιβύη για να οργανώσει την αντίσταση εναντίον των Ιταλών και σύντομα διακρίθηκε στον Ιταλοτουρκικό Πόλεμο. Κατά τη διάρκεια του Ιταλοτουρκικού Πολέμου ο Ατατούρκ ασθένησε και νοσηλεύτηκε για ένα διάστημα από έναν Έλληνα ιατρό ονόματι Τσατσάνη (Çaçani) στην Αίγυπτο. Παρά την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το 1912, προβιβάσθηκε σε ταγματάρχη. Το ξέσπασμα του Α’ Βαλκανικού Πολέμου τον βρήκε στην Καλλίπολη, όπου λίγο αργότερα προάχθηκε σε αντισυνταγματάρχη και διορίστηκε στρατιωτικός ακόλουθος στη Σόφια της Βουλγαρίας.

Η μεγάλη διάκριση για τον Κεμάλ ήρθε στις πολεμικές επιχειρήσεις της χερσονήσου της Καλλίπολης ή των Δαρδανελίων το 1915, όταν κατάφερε να αποκρούσει τις δυνάμεις της Αντάντ και συγκεκριμένα τις αγγλογαλλικές, εισπράττοντας θετικά σχόλια του τουρκικού Τύπου όπως «υπερασπιστής του Ισλάμ» και «σωτήρας της Κωνσταντινούπολης»6.
Έχοντας προβλέψει τη συγκεκριμένη κίνηση των συμμάχων, ο Κεμάλ είχε ζητήσει νωρίτερα να αναλάβει τη διοίκηση της άμυνας της Ραιδεστού, τις οποίες ανέλαβε προαχθείς σε συνταγματάρχη, για να εφαρμόσει δική του αμυντική τακτική. Το 1917, ως διοικητής του 2ου Αυτοκρατορικού Σώματος, νίκησε τους ήδη αποδιοργανωμένους, λόγω της Οκτωβριανής Επανάστασης, Ρώσους, στο μέτωπο του Καυκάσου και ανέκοψε την προέλαση ρωσικής στρατιωτικής δύναμης, αποσπώντας τις περιοχές Μπιτλίς και Μους. Εξαιτίας αυτού, η οθωμανική κυβέρνηση τον προήγαγε σε υποστράτηγο.

Capture 52

Η ταπεινωτική ήττα της αυτοκρατορίας
Στη συνέχεια μετατέθηκε στο 7ο σώμα στρατού στην Παλαιστίνη και τη Συρία, αλλά στις 7 Οκτωβρίου επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη για να συνοδεύσει τον διάδοχο του θρόνου, Μεχμέτ, στη Γερμανία. Κατά τη διάρκεια όμως του ταξιδιού αρρώστησε και αναγκάστηκε να παραμείνει για λίγο στη Βιέννη. Επέστρεψε στις 28 Αυγούστου του 1918 στην Παλαιστίνη, όπου μελέτησε αναλυτικά την κατάσταση στη Συρία. Τότε αντελήφθη πως ο ερχομός των Άγγλων ήταν θέμα χρόνου, ενώ οι οθωμανικές δυνάμεις ήταν φανερό ότι δεν μπορούσαν να τους αναχαιτίσουν.
Μέσα σε λίγες μέρες ο οθωμανικός στρατός είχε υποχωρήσει στην Ιορδανία, ενώ χιλιάδες ήταν οι νεκροί. Αξίζει να σημειωθεί ότι την υποχώρηση την είχε οργανώσει ο Κεμάλ, ενώ ταυτόχρονα είχε αναλάβει και τη διοίκηση του νοτιο-ανατολικού μετώπου, χωρίς όμως καμία επιτυχία. Σε εκείνη την υποχώρηση μόλις που κατάφερε να διαφύγει την αιχμαλωσία. Ύστερα από αυτή την εξέλιξη, απέστειλε οργισμένο τηλεγράφημα στον σουλτάνο, όπου κατηγορούσε τους ανωτέρους του για την υποχώρηση και τις τεράστιες απώλειες του στρατού.
Στις 30 Οκτωβρίου 1918, πραγματοποιήθηκε η ανακωχή του Μούδρου μεταξύ της Αντάντ και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την οποία όμως ο Κεμάλ θεώρησε ταπεινωτική για την πατρίδα του.

Η ρήξη με τον σουλτάνο
Η συνθήκη του Μούδρου οδήγησε τον Μουσταφά Κεμάλ να θέσει σε εφαρμογή ένα μεγαλόπνοο σχέδιό του για την ανεξαρτησία της Τουρκίας από τις Μεγάλες Δυνάμεις7.
Σύμφωνα με μια τιμωρητική μεταπολεμική συνθήκη ειρήνης που υπογράφηκε τον Αύγουστο του 1920, οι συμμαχικές δυνάμεις αφαίρεσαν όλες τις αραβικές επαρχίες από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, προέβλεπαν ανεξάρτητη Αρμενία και αυτόνομο Κουρδιστάν, έθεσαν τους Έλληνες επικεφαλής μιας περιοχής που περιβάλλει τη Σμύρνη.
Ο Μουσταφά Κεμάλ είχε ήδη οργανώσει ένα κίνημα ανεξαρτησίας με έδρα την Άγκυρα, στόχος του οποίου ήταν να τερματιστεί η ξένη κατοχή στις τουρκόφωνες περιοχές και να σταματήσει ο διαχωρισμός τους.

Οι ενέργειες του Μουσταφά Κεμάλ θορύβησαν τη σουλτανική κυβέρνηση στην Κωνσταντινούπολη, η οποία τον καταδίκασε σε θάνατο ερήμην, αλλά δεν μπόρεσε να τον εμποδίσει να δημιουργήσει στρατιωτική και λαϊκή υποστήριξη.
Με τη βοήθεια χρημάτων και όπλων από τη Σοβιετική Ρωσία, τα στρατεύματά του συνέτριψαν τους Αρμένιους στα ανατολικά και ανάγκασαν τους Γάλλους και τους Ιταλούς να αποσυρθούν από το νότο. Στη συνέχεια έστρεψε την προσοχή του στους Έλληνες, οι οποίοι είχαν εισβάλει στη Μικρά Ασία και προέλαυναν προς την Άγκυρα8, πριν σημειωθεί η μεγάλη ήττα που έμεινε στην ελληνική ιστορία ως Μικρασιατική Καταστροφή.
Στο επόμενο σημείωμα θα αναφερθούμε στη δράση του Μουσταφά Κεμάλ, στη νίκη του κινήματός του και στην ανοικοδόμηση της νέας Τουρκίας.

1«Kemal Atatürk», Encyclopaedia Britannica.
2«Mustafa Kemal Atatürk» http://www.mucahit.net/Liderlerimiz/Ataturk.aspx
3«Κεμάλ Ατατούρκ», https://www.history.com/topics/middle-east/kemal-ataturk
4«Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ», Εφημερίδα Καθημερινή, 11 Μαρτίου 2007.
5Εγκυκλοπαίδεια Δομή, εκδ. Δομή, Αθήνα 1996, λήμμα Ατατούρκ, σ. 300.
6«Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ο πατέρας της Τουρκίας», Εφημερίδα Το ΒΗΜΑ, 7 Μαρτίου 2004, καθώς και Καθημερινή 2007.
7«Ο αδίστακτος αναμορφωτής της Τουρκίας Κεμάλ Ατατούρκ», www.newsbeast.gr/portraita
8https://www.history.com/topics/middle-east/kemal-ataturk

Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.