Ορίζοντας/ Κάθετα

Η ντροπή που μας ενώνει

Πρόσφατα διάβασα ένα άρθρο του μεγάλου Ιταλού ιστορικού Carlo Ginzburg με τίτλο “The Bond of Shame”, Ο Δεσμός της Ντροπής. Λέει ότι του ‘ρθε έξαφνα η συνειδητοποίηση ότι η χώρα στην οποία ανήκει κανείς δεν είναι αυτή που αγαπάει (όπως συνήθως νομίζουμε), αλλά αυτή για την οποία ντρέπεται. Με άλλα λόγια, πατριώτης είναι αυτός που ντρέπεται, όχι αυτός που νιώθει περήφανος για την πατρίδα του.

Και όταν μιλάμε για ντροπή δεν εννοούμε την προσωπική ντροπή, τις τύψεις που νιώθει κανείς για τα σφάλματα ή (κατά το χριστιανικότερο) αμαρτήματά του— Αυτό είναι κάτι άλλο. Ξέρετε, οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν λέξη για την “τύψη”. Αυτό ίσως μας δείχνει, λέει ο Ginzburg, τη διαφορά ανάμεσα στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό που βασιζόταν στην έννοια της ντροπής (αιδούς) και στον σημερινό χριστιανικό πολιτισμό που βασίζεται στις έννοιες της “τύψης” και του “αμαρτήματος”. Είναι αυτές οι έννοιες, οι χριστιανικές, νομίζω, που συνδέονται με το ζήτημα της συγχώρεσης, που όπως θα δείτε στην ταινία, τόσο πολύ—και άδικα κατά την άποψή μου—βασανίζει τον Γιώργο Λιασή και τόσα άλλα θύματα. Δεν τίθεται θέμα “συγχώρεσης”, γιατί ακριβώς δεν είναι θέμα “αμαρτημάτων” και “τύψεων”.

Εδώ μιλάμε για την ντροπή ως συλλογικό συναίσθημα, την ντροπή για πράγματα που έχουν διαπράξει άλλοι άνθρωποι που ανήκουν στην ίδια με μας κατηγορία. Αυτή η κατηγορία μπορεί να είναι τόσο στενή που να περιλαμβάνει μόνο τους συμπατριώτες μου, αλλά και τόσο μεγάλη που να περιλαμβάνει ολόκληρη την ανθρωπότητα. Ο Primo Levi, ένας άλλος μεγάλος Ιταλός και από τους λίγους επιζήσαντες από το Άουσβιτς, έλεγε ότι όταν μπήκαν οι Σοβιετικοί στρατιώτες στα στρατόπεδα συγκέντρωσης για να απελευθερώσουν τους τελευταίους κρατούμενους, αυτό που είδε στα μάτια τους δεν ήταν το αίσθημα της νίκης, αλλά αυτό της τεράστιας ντροπής, ακόμα και ενοχής για το ότι δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν τη θηριωδία. Ήταν το ίδιο αίσθημα ντροπής που μοιράζονταν με τα θύματα. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί από τους επιζήσαντες, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του Levi, αυτοκτόνησαν μετά από λίγα χρόνια, από ντροπή για το ανθρώπινο είδος.

Ε λοιπόν, αυτή την ντροπή ένιωσα όταν είδα την ταινία αυτή, και όταν ακούω τόσες και τόσες ιστορίες όπως αυτές του Γιώργου Λιασή και του Hussein Akansoy. Και θυμήθηκα μια Γερμανίδα ηλικιωμένη κυρία που γνώρισα τελευταία στη Βενετία και μου είπε ότι τόσο αυτή όσο και πολλοί φίλοι της έφυγαν από την χώρα τους μετά τον μεγάλο πόλεμο, όταν είδαν και έμαθαν τι είχαν κάνει οι συμπατριώτες τους. Τόσο τεράστιο ήταν το αίσθημα της ντροπής που δεν ξαναπάτησαν το πόδι τους στη Γερμανία.

Επομένως πρέπει να σταματήσουμε να συζητάμε για “συγχώρεση” σε αυτή τη χώρα και να αρχίσουμε να μιλάμε για “ντροπή”. Ίσως το κοινό αίσθημα της ντροπής, αν γίνει δυνατότερο από την περηφάνια, να μπορέσει κάποτε κι εμάς να μας ενώσει ως κοινωνία, ποιος ξέρει; Επαναλαμβάνω: πατριώτης είναι αυτός που ντρέπεται, όχι αυτός που νιώθει περήφανος για τη χώρα του. Θα έπρεπε ίσως να κάναμε πιο πολλά μουσεία ντροπής και λιγότερες παρελάσεις περηφάνιας.

Ένα δεύτερο σημείο που θέλω να θίξω είναι αυτό της σιωπής. Για να γυρίσω και πάλι στο Primo Levi: στο μυθιστόρημά του “Αν αυτό είναι ο Άνθρωπος”, όπου περιγράφει την καθημερινή του ζωή και τις σκέψεις του στο Άουσβιτς (που λόγω ανερχόμενου αντισημιτισμού στην Αμερική αποφάσισα να το διδάξω τελευταία στους φοιτητές μου), λέει ότι ο μεγαλύτερος του εφιάλτης, χειρότερος ακόμα και από τον ίδιο τον θάνατο, ήταν να μην μπορεί να μιλήσει, ή να διηγείται τι του συνέβη και να μην τον ακούει ή να μην τον πιστεύει κανείς. Η καταδίκη στη σιωπή ήταν η μεγαλύτερη μορφή απανθρωπιάς που επέβαλε ο ναζισμός. Γι αυτό και μετά την απελευθέρωση ξεκίνησε ο Λέβι να γράφει: μόνο όταν μιλάς για τα γεγονότα, αυτά γίνονται υπαρκτά για σένα και για τους άλλους ανθρώπους. Μόνο τότε επανακτάται κάπως η χαμένη σου ανθρωπιά. Γι αυτό τον λόγο είναι σπουδαία η πράξη ανθρώπων όπως ο Πανίκκος Χρυσάνθου, ο Νιαζί Κιζίλγιουρεκ, ο Γιώργος Λιασής, ο Hussein Akansoy, ο Πετρος Σουππουρής, ο Χρίστος Ευθυμίου, η Σεβγκιούλ Ουλουντάγκ, ο Ανδρέας Παράσχος, και τόσοι άλλοι φίλοι. Θα ήθελα κι εδώ επίσημα να τους πω ένα μεγάλο ευχαριστώ διότι σώζουν κάτι από την απόλυτη εξαχρείωση της ανθρωπότητας.

Κωνσταντίνα Ζάνου

Αναδημοσίευση από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης της εισαγωγή στην πρεμιέρα της ταινίας του Πανίκκου Χρυσάνθου και Νιαζί Κιζίλγκιουρεγκ “Λουλούδια και Σφαίρες”.
Η ταινία «θα προβάλλεται στο Πάνθεο στη Λευκωσία 3 -7 Φεβρουαρίου.  
Από την παρουσίαση της ταινίας: Κωνσταντίνα Ζάνου, Γιώργος Λιασής και Ντόους Ντεριά