Ο Μακάριος και η Κύπρος

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, πρώτος Πρόε­δρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, αποτελεί ένα από τα πιο πολυσυζητημένα πρόσωπα των νεό­τερων χρόνων της σύγχρονης κυπριακής Ιστο­ρίας.

Ένα άλλο πρόσωπο που πληροί τα ίδια δεδο­μένα είναι ο Γεώργιος Γρίβας, που μαζί με τον Μακάριο ήταν οι πρωταγωνιστές των πραγμά­των στην Κύπρο από τη δεκαετία του 1950 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970.

Ο Μακάριος έφυγε από τη ζωή στις 3 Αυγού­στου 1977 βυθίζοντας κυριολεκτικά στο πένθος ολόκληρη την Κύπρο.

Οι δύο κατ’ εξοχήν ηγέτες των Ε/κυπρίων δοξάστηκαν από μια μερίδα του λαού και μισή­θηκαν πολύ από άλλη μερίδα. Η δε σύγκρουσή τους, που κορυφώθηκε στην περίοδο 1971-73, έφερε καταστροφικά αποτελέσματα για τον τόπο.

Apopeiramakariou 536X4001 1

Έχοντας ως αρχή πως τα ιστορικά γεγονότα πρέπει να κρίνονται μέσα στις συνθήκες που έγι­ναν και τα ιστορικά πρόσωπα μέσα στις συνθή­κες που έδρασαν, θα επιχειρήσουμε μια αδρομε­ρή παρουσίαση της προσωπικότητάς του.

Ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης

Είναι γενικά παραδεκτό ότι ο Μακάριος, ο οποίος μάλιστα χαρακτηρίστηκε και ως χαρισμα­τικός ηγέτης, υπήρξε ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης των Ε/κυπρίων από το τέλος της δεκαετίας του 1940, όταν ανέλαβε το πόστο του μητροπολί­τη Κιτίου, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970 οπότε κι εγκατέλειψε τα εγκόσμια.

Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι το 1948 εξελέγη εν τη απουσία του ως Επίσκοπος Κιτί­ου, ενώ σπούδαζε Θεολογία και Θρησκευτική Κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης, ύστερα από υποτροφία από το Παγκόσμιο Συμ­βούλιο Εκκλησιών.

Αναφέρουμε τον Μακάριο ως ηγέτη των Ε/κυπρίων, διότι στην πραγματικότητα ουδέποτε υπήρξε ηγέτης ολόκληρου του κυπριακού λαού, Ε/κυπρίων και Τ/κυπρίων.

Είναι χαρακτηριστικό ότι πάντοτε ξεκινούσε τις ομιλίες του με την προσφώνηση «Ελληνικέ Κυπριακέ λαέ».

Ο Μακάριος επικρίνεται διότι εκλέχθηκε στη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας όντας Αρ­χιεπίσκοπος, πράγμα αδιανόητο για τα σημερινά δεδομένα. Ωστόσο θα πρέπει να σημειώσουμε ότι για την εποχή εκείνη ήταν απόλυτα φυσιολογι­κή εξέλιξη, όπως και ο τίτλος του «εθνάρχη» που τον περιέβαλλε. Κι αυτό γιατί μέχρι την ανεξαρ­τησία της Κύπρου κι ενώ η Κύπρος ήταν υπό­δουλη στους Οθωμανούς και τους Βρετανούς, ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος θεωρείτο ο αρχηγός των Ρωμιών της Κύπρου.

Ως Αρχιεπίσκοπος ο Μακάριος ηγήθηκε των αγώνων των Ε/κυπρίων για ένωση, όπως προη­γουμένως το ίδιο έκαναν και οι προκάτοχοί του.

Κρημνοβάτης

Ως προσωπικότητα ο Μακάριος πληρούσε όλα τα χαρακτηριστικά ενός ορθόδοξου ιεράρχη, με τη διαφορά ότι ήταν από τους ελάχιστους που χαμογελούσαν, αλλά είχε και έναν ιδιαίτερο τρό­πο προσέγγισης των πολιτών. Κι αυτό τον έκα­νε αγαπητό.

Όσοι τον γνώρισαν έχουν να λένε για το πεί­σμα του αλλά και την αποφασιστικότητά του να εφαρμόζει αυτά που πραγματικά αποφάσιζε ότι θα έπρεπε να προωθήσει.

Από την άλλη, αγαπούσε την περιπέτεια και το τράβηγμα των πραγμάτων στα άκρα, όπως έλεγε ο ίδιος.

Είναι χαρακτηριστική η δήλωσή του στην Ιταλίδα δημοσιογράφο Οριάνα Φαλάτσι: «Πά­ντα μου άρεσε να οδηγώ τον εαυτό μου ως την άκρη του γκρεμού, και τότε να σταματάω έγκαι­ρα, ώστε να μην πέσω. […] Οι άλλοι, φυσικά, πι­στεύουν ότι είμαι έτοιμος να πέσω, να αυτοκτο­νήσω. Αντίθετα, εγώ συνεχίζω πολύ ήρεμα, ξέρο­ντας πότε να πατήσω φρένο»1.

Αυτή η αναφορά του Μακαρίου δίνει ανά­γλυφα τον τρόπο με τον οποίο πολιτεύτηκε, δι­ότι αυτό έκανε στην πράξη.

Ωστόσο τα αποτελέσματα αποδεικνύουν ότι τις περισσότερες φορές δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει πότε να πατήσει φρένο.

Και μερικές φορές έπεσε ο ίδιος θύμα αυτής της υπεροψίας και της υπέρμετρης πίστης στις δυνάμεις του.

Εσφαλμένες αποφάσεις μέχρι το 1959

Κρίνοντας τα δεδομένα των εποχών, ο Μακά­ριος φέρει την ευθύνη διότι ως επικεφαλής των Ε/κυπρίων συνέβαλε ενεργά στη διοργάνωση του αγώνα της ΕΟΚΑ.

Μια εντελώς εσφαλμένη απόφαση, που απο­δείχθηκε εκ των πραγμάτων ότι οδήγησε σε με­γάλες περιπέτειες τον τόπο, αφού δεν είχε ετοι­μαστεί επαρκώς, ότι ότι δεν έλαβε υπόψη του τα γεωστρατηγικά δεδομένα και ουσιαστικά κανέ­να σύμμαχο. Δεν είναι σκοπός μας να κάνουμε τώρα αυτή την ανάλυση, αλλά το αναφέρουμε απλώς ενημερωτικά.

Λανθασμένη ήταν και η επιλογή του στρατι­ωτικού αρχηγού, που με τον τρόπο αυτό τον κα­τέστησε πρωταγωνιστή στα πολιτικά πράγμα­τα του τόπου. Έβγαλε από την αφάνεια έναν ιδι­όρρυθμο στρατιωτικό που είχε μπει στο χρονο­ντούλαπο της ιστορίας, και ο ελληνικός λαός τον έστειλε στο σπίτι του μέσα από τις εκλογικές δι­αδικασίες.

Κρημνοβασία ήταν και η συνάντηση με τον Υπουργό Αποικιών Λένοξ Μπόιντ τον Φεβρουά­ριο του ’56, όπου ενώ δεν είχε πρόθεση να απορ­ρίψει τις προτάσεις του, με τις επιμονές του αλλά και τις βόμβες που εξερράγησαν χάθηκε κάθε προοπτική.

Παιχνίδια έπαιξε και στο Λονδίνο όταν επιχεί­ρησε να κερδίσει περισσότερα, αλλά παρολίγον να τριχοτομηθεί η Κύπρος με το σχέδιο Μακμί­λαν.

Είναι γνωστή η δήλωσή του προς τον Καρα­μανλή: «Κύριε Πρόεδρε, φανταστήκατε ότι δεν θα υπέγραφα;»

Μετά το 1960

Έχοντας το στίγμα του «επίορκου της Φανε­ρωμένης», ο Μακάριος, ενώ είχε αποδεχθεί την ανακήρυξη ανεξάρτητου κράτους, ουδέποτε απέκλινε από τον τελικό στόχο της ένωσης.

Μέσα στο πλαίσιο αυτό ανέχθηκε την έλευση της Μεραρχίας, που παραβίαζε για πρώτη φορά τις συνθήκες που είχαν υπογραφεί.

Βρισκόταν πίσω από την Οργάνωση «Ακρί­τας», που στόχευε στην πραξικοπηματική ένω­ση με την Ελλάδα.

Κι ασφαλώς ελέγχεται για τις προτάσεις για τροποποίηση του Συντάγματος.

Με άλλα λόγια, ο Μακάριος παλινδρομούσε ανάμεσα στο τι ήθελε ενδόμυχα και τις πραγμα­τικότητες.

Μετά τις συγκρούσεις του 1963-64 και τα δι­χοτομικά σχέδια Άτσεσον, ο Μακάριος αποφα­σίζει να στραφεί στην πολιτική του «εφικτού», εγκαταλείποντας (θεωρητικά τουλάχιστον) την πολιτική του «ευκταίου» (ένωσης).

Παρ’ όλα ταύτα δήλωσε τον Φεβρουάριο του 1967 ότι οι Τούρκοι μέσα στους θύλακες δεν θα αντέξουν πάνω από 10 μήνες και θα παραδο­θούν2.

Η περίοδος της Χούντας και της ΕΟΚΑ Β’

Τα πράγματα άλλαξαν άρδην με την πραξικο­πηματική άνοδο της Χούντας στην Ελλάδα, τον παραγκωνισμό της κυπριακής κυβέρνησης από τις συνομιλίες που διεξήγαγε η Αθήνα με την Άγκυρα, τις προσπάθειες του Μακαρίου να βρει μια κοινή συνισταμένη με τη Χούντα στο Κυπρι­ακό, τις συνωμοσίες της Χούντας εναντίον του και την ίδρυση ένοπλων αντιμακαριακών οργα­νώσεων με κυριότερη την ΕΟΚΑ Β’ και την κά­θοδο του Γρίβα στην Κύπρο.

Κρίνουμε ότι ο Μακάριος μετά το 1968 άρχισε να αντιλαμβάνεται πιο καθαρά τα παιχνίδι που παίζονταν εναντίον της Κύπρου και πως ο στό­χος της ένωσης είχε οριστικά πεθάνει.

Από εκείνη τη στιγμή ο Μακάριος κατόρθω­σε να έχει την πλήρη στήριξη της συντριπτικής πλειοψηφίας του λαού, των κομμάτων και των οργανώσεων.

Και η απάντηση στην πολιτική του Μακαρί­ου ήταν το πραξικόπημα που άνοιξε την πόρτα στον Αττίλα.

Ο «κλάδος ελαίας»

Ένα σημείο τριβής που προβάλλει μέσα από τις προσπάθειες παραχάραξης της Ιστορίας, που παρατηρείται κυρίως από πολιτικούς και άτομα προσκείμενα στη Δεξιά, είναι ότι για το πραξικό­πημα ευθύνεται ο ίδιος ο Μακάριος ή ότι ακό­μη αυτός το οργάνωσε. Και αρκετοί τα βάζουν με τον κλάδο ελαίας που έδωσε το 1974 ο Μα­κάριος. Ωστόσο κρίνοντάς το κι αυτό μέσα στα δεδομένα, πρέπει να σημειώσουμε ότι σε μεγά­λο βαθμό είχε δίκαιο μέσα στις δοσμένες συνθή­κες. Η ΕΟΚΑ Β’ ήταν ακόμα πάνοπλη (διαλύθηκε το 1978) και μέχρι λίγο πριν την επιστροφή του προέβη σε δολοφονίες, ενώ οι απειλές για ένα νέο γύρο, έχοντας μέσα στην Κύπρο τον Τούρ­κο εισβολέα, ήταν υπαρκτές. Κατά συνέπεια, μια προσπάθεια εκείνη την ώρα να προβεί σε διώξεις θα βύθιζε τον τόπο σε ένα νέο αιματοκύλισμα και πιθανότατα θα οδηγούσε σε νέα προέλαση των τουρκικών στρατευμάτων εισβολής.

Makarios

Η εκμετάλλευση του Μακαρίου

Σαράντα ένα χρόνια μετά το θάνατό του, ο Μακάριος εξακολουθεί να αποτελεί σημείο ανα­φοράς. Θετικά ή αρνητικά, κυρίως όσον αφορά τη λύση του Κυπριακού.

Γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης από όσους αντιδρούν σε μια ομοσπονδιακή λύση του Κυπριακού, αποδίδοντάς του δηλώσεις που ου­δέποτε έκανε ή προθέσεις που ουδέποτε είχε.

Γίνεται επίσης προσπάθεια εκμετάλλευσης της αναφοράς του Μακαρίου σε μακροχρόνιο αγώνα, επιδιώκοντας να σπρωχθεί στο Κυπρι­ακό σε ακόμα μεγαλύτερο βάθος χρόνου, ελπί­ζοντας ότι θα έχουμε να κερδίσουμε περισσότε­ρα απ’ όσα μπορούμε αυτή τη στιγμή. Κάτι ωστό­σο που δεν ισχύει, αφού το πέρασμα του χρόνου μόνο τους Ε/κύπριους δεν ωφελεί.

Δώσαμε σε αδρές γραμμές ένα σκιάγραμμα του Μακαρίου. Γνωρίζουμε ότι υπάρχουν κενά τα οποία δεν μπορούν να καλυφθούν σε ένα μι­κρής έκτασης σημείωμα όπως αυτό εδώ. Θα επανέλθουμε εξετάζοντας ξεχωριστά την κάθε περίπτωση.

1 Οριάνα Φαλάτσι, «Συνάντηση με την Ιστορία», Εκδόσεις Πάπυρος, Αθήνα 1976.

2 Γ. Κρανιδιώτη, «Το Κυπριακό πρόβλημα 1960-1974», εκδόσεις Θεμέλιο 1984.

Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.