Οι αυτόκλητοι τροχονόμοι της ηθικής μας… και η τέχνη!

Μιλούν στην «Κυριακάτικη Χαραυγή» οι Α. Δημητρίου, Δ. Χριστόπουλος και Α. Γραμματικόπουλος

Του Ειρηναίου Πίττα

Με αφορμή την υπόθεση του ζωγράφου και εκπαιδευτικού Γιώργου Γαβριήλ, άνοιξε, ξανά, η συζήτηση για την ελευθερία της έκφρασης, την ελευθερία της τέχνης και κατά πόσο «χωράνε» όρια σε αυτές. Και αν χωρούν, ποια είναι αυτά; Ποιος τα καθορίζει; Πώς τα ερμηνεύει ο καθένας; Πότε η λογοκρισία βάζει τον «μανδύα» της πολιτικής ορθότητας; Από τον Μεσαίωνα και τα βασανιστήρια της Ιεράς Εξέτασης, την καύση βιβλίων, τη λογοκρισία αυταρχικών, και όχι μόνο, καθεστώτων, η ελευθερία της έκφρασης και της τέχνης δέχθηκε πλήγματα, ενώ πλήθος καλλιτεχνών και ανθρώπων στοχοποιήθηκε.

Χρειάστηκαν αιώνες για να αναδειχτεί η ανάγκη κατοχύρωσης της ελευθερίας της έκφρασης. Για πρώτη φορά, η προστασία της ελευθερίας της έκφρασης ενσωματώθηκε στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη το 1789, βασισμένη στις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης και του Διαφωτισμού. Έκτοτε, η ελευθερία έκφρασης αναγνωρίστηκε ως θεμελιώδες δικαίωμα σε εθνικά Συντάγματα αλλά και σε διεθνείς συμβάσεις, όπως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (άρθρο 10) και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (άρθρο 19). Στο δικαίωμα ελευθερίας και εκφράσεως εμπίπτει και η τέχνη, την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση προστατεύει εξειδικευμένα εισάγοντας το άρθρο 13 στο Χάρτη των Θεμελιακών Δικαιωμάτων της, το οποίο αναφέρει ότι: «Η τέχνη και η επιστημονική έρευνα είναι ελεύθερες. Η ακαδημαϊκή ελευθερία είναι σεβαστή». Η γενική κατοχύρωσή της είναι, συνεπώς, αναντίρρητη και αυτό που μένει είναι να εξεταστούν τα όποια όρια.

Η «Χαραυγή» έδωσε βήμα σε ανθρώπους που ασχολούνται πραγματικά με τον πολιτισμό και την τέχνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ελευθερία της έκφρασης. Επικοινωνήσαμε με τον Δημήτρη Χριστόπουλο, καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Ιστορίας του Πάντειου Πανεπιστήμιου και επίτιμο πρόεδρο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τον καθηγητή Ανδρέα Δημητρίου, πρώην Υπουργό Παιδείας και Πολιτισμού και πρόεδρο της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών και τον ηθοποιό, σκηνοθέτη και καλλιτεχνικό διευθυντή της ΕΘΑΛ, Αχιλλέα Γραμματικόπουλος.

Δ. Χριστοπουλος: Κανείς δεν δικαιούται στο όνομα της επίκλησης αρχών που δεν έχουν σχέση με την έννομη τάξη, αλλά τη θρησκεία -και μάλιστα σε μια σκοταδιστική της εκδοχή- να λογοκρίνει

Ο καθ. Δημήτρης Χριστόπουλος σχολίασε αρχικά ότι «οι φιλελεύθερες κοινωνίες βασίζονται σε ένα συμβόλαιο: και αυτό είναι ότι δεν υπάρχει κάποιος θεματοφύλακας της αισθητικής τους. Δεν υπάρχουν δηλαδή αρχές που να είναι τροχονόμοι και να αφήνουν να περνάει το όμορφο από το άσχημο ή το σεβαστό από το ασεβές. Αντιθέτως, υπάρχουν αρχές που δικαιώνουν το δίκαιο και διώκουν το άδικο. Η λογοκρισία όμως δεν διώκει το δίκαιο, αλλά το προσβλητικό ή το επικίνδυνο; Μάλλον αυτό που οι αυτόκλητοι τροχονόμοι της ηθικής μας θεωρούν ασεβές, προσβλητικό ή άσχημο. Συνήθως μάλιστα λένε πως αυτό “δεν είναι τέχνη” λες και τους ρωτήσαμε εμείς οι υπόλοιποι “τι είναι τέχνη”».

Πρέπει λοιπόν, συμπλήρωσε, «να ξεκαθαρίσουμε ότι καθείς μπορεί να εκφράζεται μέσα από την τέχνη όπως νομίζει, αρκεί να μην παραβιάζει το Σύνταγμα και την υπό αυτό έννομη τάξη. Κανένα Σύνταγμα της Κύπρου δεν παραβιάζεται από τις δημιουργίες του ζωγράφου και εκπαιδευτικού Γιώργου Γαβριήλ. Αντιθέτως, αυτό που παραβιάζει την αρχή της ελευθερίας της έκφρασης είναι η έρευνα που γίνεται σε βάρος του».

Υπογράμμισε δε, ότι «δεν είναι όλοι υποχρεωμένοι να βρίσκουν όμορφες τις δημιουργίες του εν λόγω ζωγράφου και του οποιουδήποτε ζωγράφου. Κανείς όμως δεν δικαιούται στο όνομα της επίκλησης αρχών που δεν έχουν σχέση με την έννομη τάξη, αλλά τη θρησκεία -και μάλιστα σε μια σκοταδιστική της εκδοχή- να λογοκρίνει».

Αναφορικά με τα έργα του Γιώργου Γαβριήλ, σημείωσε πως «βρίσκω απείρως πιο σεβάσμια την εικαστική δημιουργία, όπου ο Χριστός, υπερασπιστής των αδυνάμων, προσομοιάζει με προστάτη των προσφύγων παρά πολλά άλλα δημιουργήματα που στο όνομα της χριστιανικής πίστης παραβιάζουν βάναυσα τα ιδεώδη της αγάπης και δικαιοσύνης τα οποία προστατεύει. Αν η θρησκεία αντί για αγάπη προτρέπει στο μίσος, τότε έχουμε πρόβλημα κοινωνικής συνοχής που θα το βρούμε μπροστά μας

Α. Δημητρίου: H κάλυψη των ευαισθησιών όλων θα ισοδυναμούσε με κατάργηση της ελευθερίας και της δημοκρατίας

Ο πρώην Υπουργός Παιδείας και καθηγητής, Ανδρέας Δημητρίου, ξεκαθάρισε ότι «η ελευθερία έκφρασης γενικά και έκφρασης διά των τεχνών δεν πρέπει να έχει όρια, πέραν των οριζόμενων από το Σύνταγμα και τους νόμους». Πρόσθεσε δε, ότι «η υπό πολιτικούς όρους διατύπωση ορίων περιορίζει την ανοιχτή ευρωπαϊκή μας δημοκρατία και δεν είναι αποδεκτή, γιατί θα ήταν μεγάλη οπισθοδρόμηση. Η επίκληση προσωπικών ευαισθησιών από πολίτες που ενδεχομένως ενοχλούνται δεν αποτελεί λόγο περιορισμού της καλλιτεχνικής έκφρασης, διότι η κάλυψη των ευαισθησιών όλων θα ισοδυναμούσε με κατάργηση της ελευθερίας και της δημοκρατίας, πράγμα που ουδείς θα δεχόταν σήμερα στη δημοκρατία μας». «Η μόνη προσέγγιση που επιτρέπεται είναι η ανοχή της άλλης άποψης και η κριτική, αν αυτό κρίνεται από κάποιον αναγκαίο. Αυτό ανεβάζει και τον πολιτισμό μας και την καθημερινότητά μας», κατέληξε.

Αχ. Γραμματικόπουλος: Xωρίς την ελευθερία της έκφρασης δεν υπάρχει τέχνη

Ο εγνωσμένης αξίας ηθοποιός Αχιλλέας Γραμματικόπουλος ανέφερε αρχικά πως η ελευθερία της έκφρασης και ειδικά στην τέχνη δεν επιδέχεται όρια. «Χωρίς αυτή την ελευθερία ο καλλιτέχνης δεν θα μπορέσει να οδηγήσει το πνεύμα του», συμπλήρωσε. Ως εκ τούτου, η ελευθερία είναι απαραίτητη. Πρόσθεσε δε, ότι από την άλλη υπάρχει η κριτική, η οποία είναι θεμιτή, αλλά ξεκαθάρισε πως χωρίς την ελευθερία της έκφρασης δεν υπάρχει τέχνη. Διερωτήθηκε στη συνέχεια πού θα βρισκόμασταν αν βάζαμε όρια στη σκέψη του Γαλιλαίου, στο πινέλο του Πικάσο, του Νταλί ή στην πένα το Εμπειρίκου. Καταλήγοντας, εξέφρασε την άποψή του με τα λόγια του Βολταίρου: «Διαφωνώ με όσα λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες».
Εν κατακλείδι, η ελευθερία της έκφρασης και της τέχνης είναι αδιαμφισβήτητες και αδιαπραγμάτευτες. Όσον αφορά στα όριά τους, αυτά είναι μόνο ό,τι καθορίζεται από το Σύνταγμα. Ως εκ τούτου, η πραγματική ερώτηση που πρέπει να τίθεται είναι με ποιον τρόπο παραβιάζει ένα έργο τέχνης ή μια εικαστική δημιουργία την έννομη τάξη.

Ποιητές που δίδαξαν πώς να ζήσουμε και πώς να πεθάνουμε

Οι ποιητές που μας δίδαξαν τη ζωή και το θάνατο είναι πολλοί. Είναι πολλοί εκείνοι που αγωνίστηκαν, εκείνοι που προσπάθησαν τόσο μέσα από την τέχνη τους όσο και μέσα από την ίδια τους τη ζωή να μας δείξουν το δρόμο προς την ελευθερία και την ανατροπή. Nα αφυπνίσουν υπνωτισμένους λαούς και συνειδήσεις. Παρακάτω αναφέρονται πέντε εξ αυτών των δεκάδων ανθρώπων. Είναι ο Μπρεχτ, ο Χικμέτ, ο Μαγιακόφσκι, ο Γκιμπράν και ο δικός μας Γιάννης Ρίτσος.

Μπέρτολτ Μπρεχτ: Γερμανός ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης του 20ού αιώνα
Γεννήθηκε το 1898 στο Άουγκσμπουργκ της Βαυαρίας και πέθανε το 1956 από θρόμβωση της στεφανιαίας αρτηρίας της καρδιάς, στο Ανατολικό Βερολίνο. Τα έργα του Μπρεχτ, βαθιά αντιπολεμικά και αντιμιλιταριστικά, σημάδεψαν την ανθρωπότητα και εκατοντάδες ποιήματά του αντανακλούν τη μαρξιστική του ιδεολογία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα του θάρρους του και της αντικαθεστωτικής γραφής του αποτελεί το γεγονός ότι πολλά από τα έργα του ήταν μεταξύ εκείνων που κάηκαν στην πυρά το βράδυ της 10ης Μαΐου 1933 από το ναζιστικό καθεστώς.

«Μπορεί η αλήθεια νάν’ θνητή, το ψέμα αθάνατο;» «Έτσι δείχνουν όλα». «Πού είδες η αδικία να μη ξεμασκαρεύεται χρόνους και καιρούς;» «Εδώ». «Μα ξέρεις κάποιον που η βία να του ’χει φέρει τύχη;» «Και ποιος δεν ξέρει;» «Τότε ποιος μπορεί, σ’ έναν τέτοιο κόσμο να τσακίσει τον τύραννο;» «Εσύ».

Όταν ήρθαν να πάρουν…

Όταν ήρθαν να πάρουν τους τσιγγάνους δεν αντέδρασα. Δεν ήμουν τσιγγάνος. Όταν ήρθαν να πάρουν τους κομμουνιστές δεν αντέδρασα. Δεν ήμουν κομμουνιστής. Όταν ήρθαν να πάρουν του Εβραίους δεν αντέδρασα. Δεν ήμουν Εβραίος. Όταν ήρθαν να πάρουν εμένα δεν είχε απομείνει κανείς για να αντιδράσει.

Ναζίμ Χικμέτ: Τούρκος ποιητής και δραματουργός, γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1902 και πέθανε από καρδιακή προσβολή το 1963 στη Μόσχα

Ο Χικμέτ, ο οποίος θεωρείται ίνδαλμα της Τουρκικής Αριστεράς, πέρασε χρόνια στη φυλακή λόγω των ριζοσπαστικών ιδεών του. Ήταν ένας άνθρωπος που ήξερε να ισορροπεί την επανάσταση και τον έρωτα, δεδομένου ότι τα ποιήματά του αφορούσαν τόσο την ανάγκη για ανατροπή του καθεστώτος όσο και την αγάπη που πρέπει να δείχνουμε ως άνθρωποι. Απόδειξη αυτού αποτελεί το ποίημα που έγραψε το 1945 από τις φυλακές της Προύσας, απευθυνόμενος στη γυναίκα του, Πιραγιέ: «Ξέρουμε πια αγαπημένη κι οι δυο, μας έμαθαν να πεινάμε, να κρυώνουμε να πεθαίνουμε απ’ την κούραση και χωρισμένοι, μακριά ο ένας απ’ τον άλλο να ζούμε. Να σκοτώνουμε ακόμη δεν το κατάφεραν και ακόμη δεν μας σκότωσαν κι εμάς. Ξέρουμε αγαπημένη κι οι δυο πώς μπορούμε να μάθουμε τους άλλους ν’ αγωνίζονται για τους άλλους κάθε μέρα όλο και πιο βαθιά, κάθε μέρα όλο και πιο ωραία ν’ αγαπάνε τους συνανθρώπους τους.

Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι: Ρώσος ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, εκπρόσωπος του ρωσικού φουτουρισμού

Γεννήθηκε στη Γεωργία το 1893. Υπήρξε μέλος του Ρωσικού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος και φυλακίστηκε επανειλημμένα λόγω της ανατρεπτικής δράσης του. Τον Απρίλιο του 1930 ο Μαγιακόφσκι, απογοητευμένος από τη ριγηλή εποχή του Σταλινισμού, αποφασίζει να δώσει τέλος στη ζωή του και αυτοκτονεί. «[…] Τούτη η σφαίρα για το γλέντι λίγο είναι φτιαγμένη. Τη χαρά πρέπει απ’ το αύριο ν’ αδράξεις. Δύσκολο στη ζήση αυτή δεν είναι να πεθαίνεις, δυσκολότερο πολύ είναι τη ζωή να φτιάξεις». Αφιερωμένο στον αυτόχειρα συμπατριώτη του ποιητή, Σεργκέι Γιεσένιν, ο οποίος αυτοκτόνησε μόλις πέντε χρόνια πριν από τον ίδιο. Στα ποιήματά του διακρίνει κανείς το όραμά του για την ελευθερία και τον αγωνιζόμενο άνθρωπο, καθώς επίσης και την κοινωνική και πολιτική του σκέψη. «Ανόητα τα πόδια δίχως μυαλό. Δίχως μυαλό τα χέρια, να κάνουνε τι; Του κόσμου το ακέφαλο σώμα θα παράδερνε μια από δω μια από κει. Το ουρλιαχτό του πολέμου απλώνει, πλαταίνει. Μας ξεπούλαγαν για σφάξιμο πάλι. Τότε πάνω απ’ τον κόσμο αναδύθηκε ο Λένιν με πελώριο κεφάλι. Κι όλοι οι τόποι απέκτησαν μεμιάς τον άξονά τους. Κάθε ερώτημα γίνηκε απλό στη στιγμή. Φανερώθηκαν τότε δυο κόσμοι στο χάος, ο ένας στον άλλο αντίκρυ».

Γιάννης Ρίτσος

Ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες ποιητές, ο οποίος ανήκε στο χώρο της Αριστεράς και συγκεκριμένα στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας. Εξορίστηκε στη Λήμνο, στη Μακρόνησο, στη Γυάρο, στη Λέρο όχι μόνο κατά τη διάρκεια της Χούντας των Συνταγματαρχών, αλλά και νωρίτερα. Δραστηριοποιήθηκε στο ΕΑΜ, ενώ μέχρι το τέλος της ζωής του παρέμεινε ένας αγωνιστής πιστός στις ιδέες του. Τιμήθηκε με το κρατικό βραβείο ποίησης και το βραβείο Λένιν.
«Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό, αυτές οι πέτρες δε βολεύονται κάτου απ’ τα ξένα βήματα, αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο, αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο».
«[…] Το ψωμί σώθηκε, τα βόλια σώθηκαν, τώρα γεμίζουν τα κανόνια τους μόνο με την καρδιά τους. Τόσα χρόνια πολιορκημένοι από στεριά και θάλασσα, όλοι πεινάνε, όλοι σκοτώνονται και κανένας δεν πέθανε…»

Χαλίλ Γκιμπράν: Ποιητής, φιλόσοφος και καλλιτέχνης

Γεννήθηκε στον Λίβανο και αποτελεί ίσως τον κορυφαίο ποιητή της πατρίδας του. «Ο άνθρωπος από τον Λίβανο», ονομασία που επικράτησε παγκοσμίως, αποτέλεσε ένα ποιητικό φαινόμενο για τα εκατομμύρια αραβόφωνων λαών, ενώ η φήμη του ξεπέρασε τον αραβικό κόσμο. Η γραφή του υπήρξε εξαιρετικά ρηξικέλευθη σε μια εποχή και σε μία κοινωνία πέρα για πέρα συντηρητική. «Σ’ αγαπώ, γιατί είσαι αδύναμος μπροστά στο δυνατό καταπιεστή και φτωχός μπροστά στον άπληστο πλούσιο. Γι’ αυτό χύνω δάκρυα για σένα, για να σε παρηγορήσω. Και μέσα από τα δάκρυά μου σε βλέπω μέσα στην αγκαλιά της Δικαιοσύνης, να χαμογελάς και να συγχωρείς τους διώχτες σου. Είσαι ο αδελφός μου και σ’ αγαπώ, όποιος κι αν είσαι -είτε λατρεύεις το Θεό στην εκκλησία, είτε γονατίζεις στο ναό, είτε προσεύχεσαι στο τζαμί. Εσείς κι εγώ είμαστε όλοι παιδιά μιας πίστης, που προσφέρει πνευματική ακεραιότητα σε όλους και τους δέχεται πρόθυμα όλους»

Frapress.gr

Όλες τις τελευταίες ειδήσεις από την Κύπρο και τον Κόσμο και όλη την επικαιρότητα στο dialogos.com.cy