Ο Ιρανός ποιητής μιλά για τον πολιτισμό ευρύτερα και τη δημιουργία στη χώρα του ειδικότερα

 

Στην Ελλάδα, έχουν ταυτίσει την αρχαία Περσία με δυο τρία ονόματα βασιλιάδων και στρατηγών και άλλα τόσα μαχών στις οποίες ο «πολιτισμός» υπερίσχυσε της «βαρβαρότητας». Όμως πόσο ταυτόσημος με τη «βαρβαρότητα» ήταν ένας πολιτισμός που έλαμψε πριν ακόμη την εμφάνιση του Ισλάμ στην περιοχή;

Συνηθίζεται από τις μεγάλες δυνάμεις να χαρακτηρίζουν βαρβάρους τους εχθρούς τους. Είναι μια πολύ γνωστή πολιτική στρατηγική, η οποία δυστυχώς -απ’ ό,τι φαίνεται- λειτουργεί ακόμη. Για να δείξω πόσο παλιά είναι αυτή η στρατηγική θα σας δώσω ένα παράδειγμα, το οποίο νομίζω απαντά και στην ερώτησή σας. Σε ένα από τα μεγαλύτερα βιβλία της περσικής λογοτεχνίας, το «Σαχναμέ» (Το βιβλίο των βασιλιάδων), ο μεγάλος ποιητής Φερντοσί αποκαλεί τους εχθρούς της χώρας «σατανικούς γίγαντες». Αυτοί οι «σατανικοί γίγαντες» ήξεραν όμως να γράφουν και να διαβάζουν και όταν νικήθηκαν και αιχμαλωτίστηκαν, αυτοί ήταν που έμαθαν στους αρχαίους Πέρσες να γράφουν και να διαβάζουν. Το «Σαχναμέ» γράφτηκε σύμφωνα με πανάρχαιους περσικούς μύθους. Ο Φερντοσί προσπάθησε να μείνει πιστός σ’ εκείνες τις πηγές και ό,τι έγραψε δεν αποτελούσε δική του άποψη. Μπορούμε βέβαια να φανταστούμε ότι οι νικητές πάντα παρουσίαζαν τους νικημένους σαν σατανάδες και βαρβάρους στο λαό τους. Αυτό όμως που θυσιάζεται με αυτήν τη στρατηγική των μεγάλων δυνάμεων είναι στην πραγματικότητα ο ίδιος ο πολιτισμός.

Η προσωπική σας αντίληψη για τον πολιτισμό της Ελλάδας ποια είναι;

Πέρα από την οικονομική κρίση από την οποία υπέφερε και υποφέρει η χώρα αυτή, είδα στην Αθήνα ανθρώπους που ακόμη αγωνίζονται και που τίποτε δεν μπορεί να τους σταματήσει. Σήμερα όμως δεν αγωνίζονται ενάντια στους αρχαίους Πέρσες, αλλά ενάντια σε ένα κομμάτι του ίδιου τους του πολιτισμού, το οποίο φυτεύει σπόρους μίσους και οργής. Αν δεν ξεριζωθούν οι σπόροι αυτοί, οι καρποί τους θα είναι μόνο μίσος και οργή, τίποτε άλλο.

Η βολική σχηματοποίηση (Δύση=πολιτισμός, Ανατολή=βαρβαρότητα) διαιωνίζεται για να θάβει τις απορίες που δημιουργούνται στο μυαλό του απλού ανθρώπου που αισθάνεται βιωματικά τη συνάφεια των πολιτισμών;

Η λέξη «πολιτισμός», όπως είπα, δεν είναι απλή λέξη. Πιστεύω ότι ο κόσμος σήμερα είναι πολύ πιο πολύχρωμος απ’ το να προσπαθούμε να τον συμπυκνώσουμε σε δύο χρώματα: πολιτισμός και βαρβαρότητα. Ξέρω μόνο ότι όταν βλέπεις τον άλλον ως βάρβαρο, χάνεις την ευκαιρία να γίνεις πιο πλούσιος πολιτισμικά. Τότε, στην αρχαία Ελλάδα ή στην αρχαία Περσία ίσως να χρειάζονταν κι οι απλοί άνθρωποι, και όχι μόνο οι ηγεμόνες τους, τόσο οι Έλληνες όσο κι οι Πέρσες, εκείνη την αίσθηση ανωτερότητας και υπερηφάνειας, ότι είχαν νικήσει τους βαρβάρους.

Οι άνθρωποι αποκτούσαν ταυτότητα μέσω αυτής της υπερηφάνειας. Αυτή η υπερηφάνεια έδινε σημασία στη ζωή τους. Το να έχουμε όμως εμείς, έπειτα από τόσες χιλιάδες χρόνια, ακόμα ανάγκη αυτή την αίσθηση ανωτερότητας δεν είναι καθόλου καλό σημάδι. Πιστεύω ότι αυτό που σήμερα δυναμώνει τη μισαλλοδοξία είναι αυτή η ανάγκη του ανθρώπου, η οποία πάντα γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης. Η ανάγκη για μια νέα ταυτότητα, η ανάγκη γι’ αυτή την υπερηφάνεια. Οι μεγάλες πολιτικές δυνάμεις χρησιμοποιούν τα πάντα και όχι μόνο το παρελθόν, για να παραχαράσσουν την αλήθεια και να χειραγωγούν τους ανθρώπους. Και παρά την όλη τεχνολογική πρόοδο, παρά τα τόσο πολλά μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα περιοδικά, τις εκπομπές στην τηλεόραση, παρά το ίντερνετ, έχει μάλλον γίνει πολύ πιο δύσκολο το ν’ ανακαλύπτουμε την αλήθεια. Νομίζω ότι η λογοτεχνία μπορεί να βοηθήσει σ’ αυτό. Ίσως η μοντέρνα λογοτεχνία ακόμα περισσότερο. Η λογοτεχνία δεν εκμεταλλεύεται τις λέξεις, πράγμα που κάνουν οι πολιτικοί με κάθε ευκαιρία. Η λογοτεχνία την τιμάει τη γλώσσα, είναι σαν καθρέφτης, στον οποίο μπορείς να δεις και να ζήσεις όλες τις εκφάνσεις της ανθρωπότητας. Η λογοτεχνία μάς επιτρέπει να της ασκούμε κριτική. Το να ασχολείσαι με τη λογοτεχνία σε βοηθάει να μη βλέπεις πια τον κόσμο άσπρο-μαύρο, έναν κόσμο που είναι χωρισμένος σε καλούς και κακούς.

Οι δικοί σας στίχοι κινούνται στον αντίποδα της παράδοσης – αν και τα πάθη της αγάπης παραμένουν ένα σταθερό μοτίβο σύνδεσης με το παλιότερο σώμα της ποίησης. Ρεαλισμός, κοινωνικός σχολιασμός, υπαρξιακό αδιέξοδο, αναζήτηση της ποιητικότητας στην καθημερινότητα. Οι σύγχρονοι Ιρανοί ποιητές κόβουν το νήμα που τους συνδέει με το παρελθόν και αναζητούν νέες φόρμες και νέο περιεχόμενο για τις δημιουργίες τους;

Η αναζήτηση για νέες φόρμες και νέο περιεχόμενο δεν είναι κάτι που το κάνουν μόνο οι Ιρανοί ποιητές σήμερα. Πάρα πολλοί –αν όχι όλοι οι ποιητές– το έχουν προσπαθήσει στο διάβα της ιστορίας. Κάποιες φορές προσπάθησαν να εξισορροπήσουν την παράδοση με τη μοντέρνα ποίηση. Τα θέματα που αναφέρατε δεν είναι καινούργια που δεν τα συναντάμε στην παλιά περσική λογοτεχνία. Ναι, η αγάπη είναι ένα αιώνιο θέμα στην περσική λογοτεχνία· δεν μπορώ να φανταστώ την περσική λογοτεχνία χωρίς το θέμα της αγάπης. Όμως ποιήματα στα οποία υπάρχει κοινωνικός σχολιασμός ή στα οποία εκφράζονται υπαρξιακά αδιέξοδα, όπως είπατε, δεν έχουν γράψει μόνο οι σύγχρονοι Ιρανοί, αλλά και οι κλασικοί Πέρσες ποιητές. Δυστυχώς, αυτό το κομμάτι της λογοτεχνίας μας δεν είναι τόσο γνωστό. Τα mainstream μέσα μαζικής ενημέρωσης έχουν βάλει το μυαλό μας σε τέτοια κανάλια, ώστε να έχουμε συγκεκριμένες προσδοκίες από συγκεκριμένα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, τόσο γεωγραφικά όσο και χρονικά. Πώς θα μπορούσα να γράψω εγώ το ποίημα «Του Νταμαβάντ» αν δεν είχα διαβάσει το ποίημα του περίφημου ποιητή Μπαχάρ. Ή το άλλο που ο τίτλος του είναι απόσπασμα στίχου από τον «Κήπο με τα ρόδα» του Σααντί.

Αν η «Ποίηση, [είναι] η πόρνη της λογοτεχνίας» γιατί δεν είναι δοτική σε όλους; Γιατί είναι επιλεκτική στην επίδοση της ομορφιάς της;

Αυτό το ποίημα το έγραψα πριν από 10 χρόνια περίπου. Η ποιητική συλλογή «Η κούνια» είναι στην πραγματικότητα μια ματιά στα τελευταία 15 χρόνια της ζωής μου. Πιστεύω ότι η ποίηση είναι μια πόρνη που κάτι περιμένει από εμάς. Δεν είναι όμως φτηνή πόρνη. Κάποιες φορές μάς ζητάει κάτι που δεν μπορούμε να της το δώσουμε.