Του Μιχάλη Μιχαήλ

Τα όσα προωθεί τις τελευταίες μέρες ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος έφεραν στην επιφάνεια τον δραγουμάνο Χατζηγεωργάκη Κορνέσιο, μιας και το αρχοντικό του, στο κέντρο της παλιάς Λευκωσίας, η Αρχιεπισκοπή θέλει να του αλλάξει τον χαρακτήρα του και να το μετατρέψει από Εθνολογικό, σε Βυζαντινό Μουσείο.

Το θέμα βεβαίως δεν αφορά την προσωπικότητα του Κορνέσιου, αλλά παρόλα ταύτα θα ήταν καλό να αναφέρουμε λίγα πράγματα γι’ αυτή την αντιφατική προσωπικότητα.

Ο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, γεννημένος στην Κρήτου Τέρρα  στα μέσα του 18ου αιώνα σε μια εύπορη οικογένεια, μετά την ενηλικίωση του αναδείχθηκε σε σημαντική προσωπικότητα της Κύπρου, φτάνοντας μέχρι τον ψηλό βαθμό του δραγουμάνου της Κύπρου απέναντι στην Υψηλή Πύλη, θέση την οποία κράτησε για περίπου 30 χρόνια, από το 1780 μέχρι το 1809 οπότε κι εκτελέστηκε στην Κωνσταντινούπολη με αποκεφαλισμό.

Η ανάδειξη του στη θέση του δραγουμάνου τον έφερε σε άμεση σχέση με τα δύο κέντρα δύναμης και εξουσίας στην Κύπρο, δηλαδή τον μουχασίλη (Οθωμανό Διοικητή) και τους αγάδες από τη μια και τον Αρχιεπίσκοπο από την άλλη. Σημειωτέο ότι είχε νυμφευτεί την ανεψιά του Αρχιεπισκόπου Χρύσανθου, την Μαρουδιά Παυλίδου. Στη θέση του δραγουμάνου αναδείχθηκε με την βοήθεια του Χρύσανθου.

Το πόστο του δραγουμάνου απαιτούσε συνεργασία με την ανώτερη Εκκλησιαστική Ιεραρχία και συνεργασία αυτών των δύο με την οθωμανική διοίκηση αλλά και την Υψηλή Πύλη, δηλ. το παλάτι στην Κωνσταντινούπολη.

Λόγω της θέσης του απέκτησε μεγάλη περιουσία κι έδωσε ορισμένα από τα χρήματα του για κτιστούν κάποιες εκκλησίες στη Λευκωσία, ενώ λέγεται ότι βοηθούσε και δυσπραγούσες οικογένειες.

Η εξουδετέρωση του Χατζημπακκή

Η δύναμη της Εκκλησίας και του δραγουμάνου ήταν τόση, που κατάφεραν να εξουδετερώσουν και να παύσουν από το αξίωμα του τον διοικητή της Κύπρου, τον περιβόητο Χατζημπακκή. Σημειωτέον ότι πριν αρχίσει η διαμάχη με τον Χατζημπακή, ο οποίος διοικούσε τυραννικά φτάνοντας ακόμα και σε εγκλήματα, βρισκόταν σε συνεργασία με τον Κορνέσιο.

Η δύναμη του Χατζηγεωργάκη αυξήθηκε όταν κλήθηκε στη Πόλη για να μαρτυρήσει εναντίον του Χατζημπακκή. Παρέμεινε εκεί για αρκετό χρονικό διάστημα, γεγονός που τον βοήθησε να αποκτήσει γνωριμίες στο σουλτανικό παλάτι.

Αυτά όλα τον καθιέρωσαν στην πολιτική σκηνή της Κύπρου και  κατέστη ισχυρότατος από το 1784 μέχρι το 1804.

Τεράστια περιουσία

Παράλληλα από εκείνη την χρονιά, αυξάνεται κατά πολύ και η περιουσία του.

Όπως σημειώνει ο Άντρος Παυλίδης στο τετράτομο έργο του «Ιστορία της Νήσου Κύπρου», οι ετήσιες απολαβές του ανέρχονταν στο τεράστιο ποσόν των 4.000 γροσίων καθώς και άλλων 2.000 γροσίων ως επίδομα εξόδων παραστάσεως.

Μεταξύ της υπόλοιπης τεράστιας περιουσίας του Κορνέσιου ήταν το μεγάλο αρχοντικό στη Λευκωσία, καθώς και ένα μεγάλο τσιφλίκι (400 σκαλών) στην Αγία Παρασκευή (νοτιοανατολικά της Λευκωσίας, στον χώρο όπου σήμερα στεγάζεται το Πανεπιστήμιο), ένα γειτονικό μεγάλο κτήμα (100 σκαλών), μια έπαυλη με εξοχικό σπίτι στον Άγιο Παύλο (δυτικά της Λευκωσίας), ένα περιβόλι στην Κυθρέα, ένα τσιφλίκι στην Τύμπου και ένα άλλο στο Φασούρι Λεμεσού, διάφορα ακίνητα στην περιοχή Αγίου Κασσιανού στη Λευκωσία, όπου το 17% αγόρασε και το κάποτε μοναστήρι των Καπουτσίνων.

Αναφορές, επίσης, σε χρηματικά δάνεια που είχε κάνει κατά καιρούς στην ίδια την Αρχιεπισκοπή και αλλού – ακόμη και προς εφοδιασμό του οθωμανικού στόλου σε μια περίπτωση – δείχνουν ότι ο Χατζηγεωργάκης ήταν κάτοχος και τεράστιας χρηματικής περιουσίας.

Έσοδα από την εκμετάλλευση του λαού

Η περιουσία του Χατζηγεωργάκη δεν δημιουργήθηκε μόνο από τα έσοδα που είχε από την οθωμανική εξουσία. Υπάρχει ο ισχυρισμός από τον Κ. Ι. Μυριανθόπουλο στο βιβλίο του «Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, ο διερμηνεύς στης Κύπρου» (Λευκωσία 1934) ότι βρήκε θησαυρό στην περιοχή του αρχοντικού του, αλλά αυτός ο ισχυρισμός δεν έχει εξακριβωθεί.

Σύμφωνα με τον Ά. Παυλίδη τα πλούτη του θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι αποκτήθηκαν με διάφορους τρόπους, μη αποκλεισμένης και της εκμετάλλευσης του λαού – δεδομένου μάλιστα ότι ο δραγομάνος ήταν υπεύθυνος για τη φορολογία. Οι δικαιοδοσίες του επί φορολογικών θεμάτων ήταν ευρύτατες και του επέτρεπαν να κερδοσκοπεί σε βάρος του λαού από ενοικιάσεις φόρων που του άφηναν μεγάλα κέρδη, ενώ δεχόταν πολύ συχνά και πολλά και σημαντικά δώρα ως αντάλλαγμα εύνοιας ή εκδούλευσης, όπως ήταν η συνήθεια της εποχής. Ακόμη, ο Χατζηγεωργάκης ενοικίαζε και τις επικερδείς προσόδους των βακουφικών κτημάτων και των τελωνείων, αλλά επίσης ασχολείτο και με το εξαγωγικό εμπόριο, διαθέτοντας μάλιστα και δικό του καράβι.

Η εξέγερση του 1804

Φαίνεται ότι είχε τόση εξουσία μαζί με την Εκκλησία που του επέτρεπε να επιβάλλει κι ο ίδιος φορολογίες με αποτέλεσμα να σημειωθούν εξεγέρσεις εναντίον του.

Μια τέτοια εξέγερση, για την οποία δεν είναι γνωστές λεπτομέρειες έγινε το 1799.

Έχουμε όμως γνώση δεδομένων για την εξέγερση του 1804 όταν και πάλι ο Χατζηγεωργάκης επέβαλε φορολογίες.

Βρέθηκε στο στόχαστρο Οθωμανών φορολογούμενων οι οποίοι εξεγέρθηκαν με αφορμή φορολογία τους αλλά στην ουσία στασίασαν ενάντια την ηγεσίας των χριστιανών της Κύπρου, δηλ. του Αρχιεπισκόπου.

Στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας που έγιναν σκοτώθηκαν μερικοί Οθωμανοί, γεγονός που πυροδότησε ταραχές σε ολόκληρη την Κύπρο.

Ζητούν το φιρμάνι του δεν υπάρχει

Στο κίνημα, του οποίου ηγείτο κάποιος Ισμαήλ αγάς, προσχώρησαν και άνδρες της στρατιωτικής φρουράς του νησιού, αλλά και Λινοβάμβακοι και λίγοι Ορθόδοξοι.

Στη Λευκωσία οι εξεγερμένοι ζητούν εξηγήσεις από τον Σουλεϊμάν αγά καθώς και τα φιρμάνια βάσει των οποίων είχε επιβληθεί η νέα φορολογία από την Υψηλή Πύλη.

Ο Σουλεϊμάν ζήτησε από τον Κορνέσιο να συναντηθεί μαζί τους και να τους δείξει τα φιρμάνια.

Ο Χατζηγεωργάκης αρνήθηκε να τους δείξει τα φιρμάνια – προφανώς γιατί δεν υπήρχαν – με τη δικαιολογία ότι δεν ήταν εξουσιοδοτημένος από την Υψηλή Πύλη να συνδιαλλαγεί μαζί τους.

Η διαφυγή στην Κωνσταντινούπολη

Την επομένη ένα εξαγριωμένο πλήθος πολιόρκησε το αρχοντικό του Χατζηγεωργάκη, παραβιάστηκε η είσοδος και το πλήθος εισέβαλε σε αυτό και το λεηλάτησε, ενώ ο Κορνέσιος κατάφερε να διαφύγει μαζί με την οικογένεια του.

Κατέφυγε στο σπίτι κάποιου Τούρκου φίλου του όπου κρύφτηκε και πέρασε εκεί τη νύχτα.

Ο Κορνέσιος κατάφερε να διαφύγει από τη Λευκωσία, να βρεθεί στη Λάρνακα  και να αναχωρήσει από την Κύπρο με προορισμό την Κωνσταντινούπολη στις 20 Μαρτίου 1804.

Φτάνοντας στην πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας κατάγγειλε τους στασιαστές στον Σουλτάνο και πέτυχε την έκδοση σουλτανικής διαταγής για αποστολή στρατευμάτων στο νησί προς επαναφορά της τάξης.

Τα στρατεύματα έφτασαν στην Κύπρο στο τέλος Οκτωβρίου και διέλυσαν τους στασιαστές.

Εμπλοκή στην αποστολή των στρατευμάτων, που έβαψαν στο αίμα τους εξεγερθέντες είχε και ο τότε οικονόμος της Αρχιεπισκοπής και μετέπειτα αρχιεπίσκοπος Κυπριανός, ο οποίος πλήρωσε 2 χιλιάδες γρόσια για να σταλεί ο στρατός στην Κύπρο.

Σημειωτέον ότι για να πληρώσει τα χρέη ο Κυπριανός επέβαλε έκτακτη φορολογία στους χριστιανούς υπηκόους. Ωστόσο παρά το ότι οι φόροι εισπράχθηκαν, μέχρι το 1821 που εκτελέστηκε ο Κυπριανός, τα χρέη δεν είχαν πληρωθεί.

Η εκτέλεση του Χατζηγεωργάκη

Ο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος δεν επέστρεψε στην Κύπρο και κρατώντας το αξίωμα του ισόβιου δραγουμάνου, διόρισε ως επίτροπο τον βοηθό του Νικόλα Νικολαΐδη ο οποίος εκμεταλλευόμενος τη θέση του επέβαλε μαζί με την Εκκλησία νέες φορολογίες στους χριστιανούς, χρησιμοποιώντας σκληρές μεθόδους για την είσπραξη των φόρων.

Ο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος επέστρεψε στην Κύπρο το 1808 και ανακάλυψε τις ατασθαλίες του Νικολαΐδη αλλά και του πασά της Κύπρου τους οποίους ανάγκασε να υπογράψουν χρεωστικό ομόλογο.

Όμως η τύχη δεν ευνόησε τον Χατζηγεωργάκη αφού έχασε την στήριξη στην Κωνσταντινούπολη. Ο προστάτης του, μεγάλος διερμηνέας Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος εκτελέστηκε το 1806 ενώ τον θρόνο έχασε ένα χρόνο αργότερα και ο Σουλτάνος προστάτης του Σελίμ ο Γ’.

Έτσι ο Νικολαΐδης και ο διοικητής της Κύπρου Χασάν κατάγγειλαν στο νέο Σουλτάνο τον Χατζηγεωργάκη ως καταχραστή.

Εκδόθηκε διάταγμα σύλληψης του, κάτι το οποίο έμαθε ο Χατζηγεωργάκης και διέφυγε και πάλι στην Κωνσταντινούπολη.

Εκεί όμως βρέθηκε σε εχθρικό περιβάλλον αφού ο μεγάλος Βεζύρης ήταν πλέον ο Γιουσούφ Ζία ο οποίος μισούσε θανάσιμα τον Κορνέσιο, μάλλον από το 1798 που είχε έρθει εξόριστος στην Κύπρο μετά την αποτυχία του να ανακόψει τις δυνάμεις του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο.

Μίσησε τον Κορνέσιο όταν του αρνήθηκε οικονομική βοήθεια.

Εκμεταλλευόμενος την ευκαιρία ο Γιουσούφ, διέταξε τη σύλληψη και την εκτέλεση του Χατζηγεωργάκη η οποία έγινε με αποκεφαλισμό στις 31 Μαρτίου 1809.

Έτσι έκλεισε οριστικά το κεφάλαιο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, όπως έκλεισε και το κεφάλαιο του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού το 1821. Οι εξεγερμένοι του 1804 πήραν την εκδίκηση τους.