Ορίζοντας/ Ανοιχτός ορίζοντας

Περιφράσσοντας την ιστορία: Το Αρχοντικό Χατζηγιωργάκη ως κοινό.

Ο Χατζηγιωργάκης Κορνέσιος ήταν μια αμφιλεγόμενη ιστορική προσωπικότητα. Ο τίτλος του Δραγομάνου (διερμηνέας) αποκρύβει πολύ περισσότερα από όσα φανερώνει σε σχέση και τις δραστηριότητές του. Ήταν μια χαρακτηριστική περίπτωση του τύπου των Οθωμανών αξιωματούχων που κυριάρχησαν στις επαρχίες κατά το δεύτερο μισό του 18ου και τις πρώτες δύο δεκαετίες του 19ου αιώνα. Οι αξιωματούχοι αυτοί κατάφεραν να καταστήσουν τους εαυτούς τους σχεδόν αναντικατάστατους για την επαρχιακή διοίκηση επιτελώντας στρατιωτικές, δημοσιονομικές και διοικητικές λειτουργίες. Για παράδειγμα, όταν η Κύπρος απειλήθηκε από την υπό Γαλλική κατοχή Αίγυπτο του Ναπολέοντα το 1798, το οθωμανικό κράτος διόρισε στρατιωτικό διοικητή και έστειλε ενισχύσεις. Στην αδυναμία του Οθωμανού κυβερνήτη της Κύπρου να καλύψει τα έξοδα αντέδρασε άμεσα ο Χατζηγιωργάκης αναλαμβάνοντας ο ίδιος το κόστος. Ως αποτέλεσμα, ο Χατζηγιωργάκης αναφέρεται στην αλληλογραφία σχετικά με το περιστατικό ως «αφοσιωμένος» και «μπέης», δύο τιμητικοί τίτλοι τους οποίους δεν έχω συναντήσει να χρησιμοποιούνται στην οθωμανική αλληλογραφία για άλλο Κύπριο Χριστιανό.

Ο Χατζηγιωργάκης ήταν αυτό που στην οικονομική ιστορία αποκαλείται κεφαλαιούχος χαρτοφυλακίου, είχε δηλαδή ένα διευρυμένο και πολυσχιδές πλαίσιο οικονομικών δραστηριοτήτων. Επενδύοντας σε διάφορους τομείς της οικονομίας, οι δραστηριότητές του περιλάμβαναν την συλλογή φόρων σε ανώτατο επίπεδο, το εμπόριο, την μεγάλης κλίμακας γαιοκτησία (τσιφλίκια), την πλοιοκτησία ή τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και το δανεισμό. Η αναμενόμενη έκδοση του κατάστιχου περιουσίας του Χατζηγιωργάκη από την Φρόσω Ριζοπούλου-Ηγουμενίδου θα διαφωτίσει περισσότερες πτυχές των επιχειρηματικών του δραστηριοτήτων.

Το Αρχοντικό Χατζηγιωργάκη αποτελεί το πιο ζωντανό μνημείο εκείνης της ταραχώδους περιόδου. Ανήκει στην συλλογική μνήμη και ιστορική συνείδηση, και με την έννοια αυτή εμπίπτει στα κοινά, στα δημόσια δηλαδή αγαθά τα οποία ανήκουν σε όλες και όλους μας.

Ελάχιστα είναι γνωστά για τις δραστηριότητες του Χατζηγιωργάκη προτού διοριστεί Δραγομάνος της Κύπρου. Μια αχρονολόγητη αίτηση ραγιάδων του νησιού μας πληροφορεί ότι εργαζόταν ως δραγομάνος για κάποιο Χατζηγιάννη Αγά. Η πηγή αυτή καταγγέλλει τον Χατζηγιωργάκη ότι συνέλεξε το διπλάσιο από το προβλεπόμενο ποσό. Τεκμηριώνεται έτσι η μακροχρόνια εμπλοκή του Χατζηγιωργάκη στη συλλογή φόρων, σε ένα στάδιο που βρίσκεται στον πάτο της φοροσυλλεκτικής πυραμίδας.

Ο Χατζηγιωργάκης κατάφερε να κερδίσει τον τίτλο του «αντιπροσώπου των ραγιάδων», παίρνοντας τη θέση του αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου και των τριών άλλων μητροπολιτών. Το 1804 χρησιμοποιεί τον τίτλο του «αντιπροσώπου της επαρχίας», συμπεριλαμβάνοντας δηλαδή και τους μουσουλμάνους του νησιού. Το να έχει ένας Χριστιανός δημοσιονομική εξουσία συλλέγοντας τους φόρους της κυρίαρχης κοινότητας ήταν εξαιρετικά σπάνιο στην Oθωμανική Aυτοκρατορία και οπωσδήποτε κάτι ανεπανάληπτο στην Οθωμανική Κύπρο.

Το 1804 ξέσπασε μία εξέγερση η οποία ήταν ένα σημείο καμπής στην Κυπριακή ιστορία. Δυο χρόνια πριν, ο Χατζηγιωργάκης συγκέντρωσε ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής δημητριακών και το εξήγαγε με τη μεσολάβηση Μαλτέζων εμπόρων στην Ισπανία όπου υπήρχε έλλειψη λόγω των Ναπολεόντιων πολέμων. Η αντίθετη όψη του νομίσματος των κερδών που του απέφερε αυτή η συναλλαγή ήταν ο λιμός που προκλήθηκε στην Κύπρο. Το 1804 όταν ο Χατζηγιωργάκης εξουσιοδοτήθηκε από το οθωμανικό κράτος να συλλέξει έκτακτους φόρους, κυκλοφόρησαν φήμες για μια νέα σιτοδεία και χειραγώγηση της αγοράς δημητριακών. Οι εξεγερμένοι στράφηκαν εναντίον του Δραγομάνου, και επιτέθηκαν στο αρχοντικό λεηλατώντας το. Τα σημάδια από τις φωτιές υπάρχουν ακόμα στα δοκάρια της εισόδου. Η εξέγερση αυτή ήταν από τα πιο σημαντικά γεγονότα της οθωμανικής περιόδου της κυπριακής ιστορίας, με αλυσιδωτές επιπτώσεις, και ο απόηχος της οποίας διήρκησε για αρκετές δεκαετίες.

Σκηνή απο τον λιμό της Ισπανίας κατά τους Ναπολεόντιους πολέμους. Francisco Goya, από τη σειρά Συμφορές του Πολέμου, αρ. 50 Δύστυχη μάνα!, 1810-1814, χαλκογραφία, 24,9 x 34 εκ.

Ο Χατζηγιωργάκης διέφυγε στην Κωνσταντινούπολη όπου έμεινε ασφαλής για πέντε χρόνια μέχρι την καρατόμησή του. Εκτελέστηκε έξω από την Υψηλή Πύλη, ένα τέλος που δεν βίωσε κανείς άλλος Κύπριος – ενδεικτικό της εξουσίας και της ισχύος του. Ο Οθωμανός ιστορικός Τζιαμπί Ομέρ Εφέντης (Cabi Ömer Efendi) αφιερώνει κάποια εδάφια για τον Χατζηγιωργάκη. Το βιβλίο του Τζιαμπί περιγράφει τα γεγονότα του 1807/8, μια ιδιαίτερα ταραχώδης περίοδος για την Κωνσταντινούπολη με εξεγέρσεις και πραξικοπήματα και κατά την οποία τρεις Σουλτάνοι βρέθηκαν διαδοχικά στην εξουσία. Είναι αξιοσημείωτο το ότι ο συγγραφέας βρίσκει χώρο στο βιβλίο του για να περιγράψει την εκτέλεση ενός επαρχιακού αξιωματούχου σαν τον Χατζηγιωργάκη σε μια τόσο γεμάτη από γεγονότα περίοδο. Χρησιμοποιώντας την χαρακτηριστική ασαφή οθωμανική φρασεολογία, μας λέει απλά ότι ο Δραγομάνος εκτελέστηκε γιατί προκάλεσε διχόνοια και αναρχία, προσθέτοντας ανάμεσα σε άλλα ότι η περιουσία του εκτιμούνταν σε 5.5 εκατομμύρια γρόσια. Το σύνολο της φορολογίας της Κύπρου για εκείνη τη χρονιά ήταν μισό εκατομμύριο γρόσια, άρα το ποσό αυτό ήταν έντεκα φορές η ετήσια υποχρέωση προς το οθωμανικό κράτος όλων των μουσουλμάνων και χριστιανών του νησιού.

Η εκτέλεση του Χατζηγιωργάκη δεν έφερε και το τέλος της επιρροής του στην Κύπρο. Όντας στην Κωνσταντινούπολη δανειζόταν μεγάλα ποσά από Αρμένιους σαρράφηδες (τραπεζίτες) με την ιδιότητά του ως αντιπρόσωπος της επαρχίας, ισχυριζόμενος ότι τα δάνεια αυτά αφορούσαν τις «σπουδαίες υποθέσεις» του Κοινού της Κύπρου – την κοινοτική οργάνωση που διαχειριζόταν τις δημοσιονομικές και διοικητικές λειτουργίες σε σχέση με το οθωμανικό κράτος. Μετά το θάνατό του, οι κάτοικοι της Κύπρου κλήθηκαν να αποπληρώσουν τα δάνεια αυτά αφού αυτά έγιναν στο όνομα τους. Το συνολικό ποσό ανήλθε στα 1,27 εκατομμύρια γρόσια.

Το Αρχοντικό Χατζηγιωργάκη αποτελεί το πιο ζωντανό μνημείο εκείνης της ταραχώδους περιόδου. Ανήκει στην συλλογική μνήμη και ιστορική συνείδηση, και με την έννοια αυτή εμπίπτει στα κοινά, στα δημόσια δηλαδή αγαθά τα οποία ανήκουν σε όλες και όλους μας. Το νομικό και οικονομικό φαινόμενο της περίφραξης (enclosure) περιγράφει την οικειοποίηση των κοινών (commons), για παράδειγμα γαιών ή φυσικών πόρων που αποτελούν κοινό κτήμα. Ιστορικά, το φαινόμενο αυτό εμφανίστηκε πιο έντονα στην Αγγλία κατά τον 16ο και 19ο αιώνα, όπου γη που καλλιεργούνταν ή αξιοποιούνταν συλλογικά πέρασε στα χέρια ιδιωτών. Η διεργασία αυτή συνδέεται άμεσα με τον καπιταλισμό, αφού επιτρέπει την ιδιωτική, αντί την συλλογική και κοινή, κτήση και αξιοποίηση των πόρων αυτών. Τα τελευταία χρόνια οι κοινωνικές επιστήμες μελετούν συστηματικά τις σύγχρονες εκφάνσεις της περίφραξης σε διάφορα επίπεδα, και τα κοινά αποτελούν ένα πεδίο διεκδίκησης για της διεύρυνση της ιδιωτικής οικονομικής εκμετάλλευσης.

Η προσπάθεια ιδιοποίησης του αρχοντικού Χατζηγιωργάκη από τον αρχιεπίσκοπο δεν είναι τίποτε άλλο από μια προσπάθεια περίφραξης τόσο σε υλικό, όσο και σε συμβολικό επίπεδο. Το ερώτημα είναι κατά πόσο θα το επιτρέψουμε, και αν όχι, πως θα προστατεύσουμε αυτό το μνημείο που ανήκει σε όλες και όλους μας.

Αντώνης Χατζηκυριάκου 

Διδάσκων οθωμανικής ιστορίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Η υπογραφή του Χατζηγιωργάκη στα οθωμανικά. Bende Aci Yorgaki Tercüman ve re’aya vekili cezire-i Kıbrıs hala (ο δούλος Χατζηγιωργάκης, σημερινός Δραγομάνος και αντιπρόσωπος των ραγιάδων της νήσου Κύπρου