Θέα / Ορίζοντας

Σωτήρης Παπαλαζάρου: Μια μοιραία ατελής λογοτεχνική υπόσταση

 Ένας νεαρός με έφεση στη λογοτεχνική δημιουργία, με ευαισθησίες, οράματα, επαρκή γνωσιολογικά και ιδεολογικά εφόδια, αλλά και με αρκούντως υποσχόμενα δείγματα γραφής. Αυτός ήταν ο Σωτήρης Παπαλαζάρου λίγο προτού συμπληρώσει το 21ο έτος της ζωής του, λίγο προτού πέσει μαχόμενος, υπερασπιζόμενος την ελευθερία και την εδαφική ακεραιότητα της πατρίδας μας. Κι αφού, μόλις λίγες ημέρες νωρίτερα, πρόλαβε να υπερασπιστεί ενόπλως τη δημοκρατία και τη νομιμότητα που δέχονταν μοιραία πλήγματα από τη χούντα της Αθήνας και την ΕΟΚΑ Β’.

Τα ολιγάριθμα ποιήματα και τα ακόμη πιο λιγοστά πεζογραφήματα, που μας άφησε ως κληροδότημα έμπνευσης, οράματος και υψηλών ιδανικών, προϊδεάζουν για έναν εν δυνάμει πολλά υποσχόμενο λογοτέχνη. Προϊδεάζουν για ένα συγγραφέα με αποκρυσταλλωμένες αισθητικές αντιλήψεις και σαφώς προδιαγεγραμμένες προοδευτικά θεματικές παραμέτρους.

Η ευρύτητα και η σφαιρικότητα των θεματικών του, εκπλήσσει. Πολυδιαβασμένος για την ηλικία του και με προσλαμβάνουσες παραστάσεις από το έργο σημαντικών ποιητών, του Σολωμού, του Βάρναλη, του Ρίτσου. Πραγματεύεται τις μεγάλες και υψηλές έννοιες, την Ελευθερία, την Ειρήνη, την Αγάπη, την Αλληλεγγύη. Εμπνέεται από τα πανανθρώπινα ιδανικά, αλλά και από τα σοσιαλιστικά ιδεώδη. Οι στίχοι του εγερτήριο σάλπισμα, αλλά και αντιπολεμικός παιάνας.

Θα σταθώ μόνο σε ένα ποίημα από τα εννέα που περιλήφθηκαν στον σεμνό τόμο που εκδόθηκε το 1977 με φροντίδα της ΕΔΟΝ και έκτοτε επανεκδίδεται, για τρίτη φορά μόλις αυτή την περίοδο. Στο ποίημα που φέρει τίτλο «Θρήνος για το χαμένο αδέλφι» και αφιερώνεται στη μνήμη του επίσης θυσιασθέντα για τη δημοκρατία στην πατρίδα μας, Κυριάκου Παπαλαζάρου. Ένα ποίημα γραμμένο σε παραδοσιακό στίχο, άρτιο μετρικά, με δεκαπεντασύλλαβο, ζευγαρωτά ομοιοκατάληκτο και παροξύτονο στίχο. Ένα ποίημα που αποδεικνύει πόσο καλοχωνεμένες είχε μέσα του τις παραδόσεις της δημοτικής μας ποίησης ο 21χρονος φέρελπις ποιητής. Ένα ποίημα που χαρακτηρίζεται από έντονη και προφανή διακειμενικότητα με τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου. Με τον Ρίτσο συνομιλεί ο Σωτήρης Παπαλαζάρου, μ’ αυτόν διαλογίζεται, μ’ αυτόν αναμετρά το ποιητικό του μπόι, πότε ως αφηγητής της θυσίας του μικρού αδελφού του, πότε μπαίνοντας στο ρόλο της βαρυπενθούσας μητέρας του.

«Πώς κλείσαν τα ματάκια σου και δε θωρείς που κλαίω / και δε σαλεύεις, δε γρικάς τα που πικρά σου λέω;», διερωτάται ο Ρίτσος. «Τι έχει και σταμάτησε και δεν κτυπά η καρδιά σου / γιατί ειν’ κρύα τα χείλη σου και σφαλικτή η ματιά σου;», διερωτάται με τη σειρά του ο Σωτήρης Παπαλαζάρου.

Αναρωτιέται, δια στόματος μάνας, ο Ρίτσος: «Μυριόριζο, μυριόφυλλο κι ευωδιαστό μου δάσο,  / πώς να πιστέψω η άμοιρη  πώς μπόραε να σε χάσω;». Για να αναρωτηθεί με τη σειρά του και ο Σωτήρης Παπαλαζάρου, πάλι δια στόματος μάνας: «Γιόκα μου μοσχανάθρεφτε χαρά των ομματιών μου / πού πήγες πού βασίλεψες  λιγνοκυπάρισσό μου;».

Όπως και να το σκεφτεί κανείς. Μέγα το τόλμημα του νεαρού ποιητή. Να κοιτάξει κατάματα τον ποιητή της Ρωμιοσύνης και ν’ αντιπαραβάλει τον πόνο της δικής του μάνας με τον πόνο της μάνας του νεκρού εργάτη, την οποία ενσαρκώνει μέσα από τους στίχους του ο Ρίτσος. Το εγχείρημα του νεαρού ποιητή δεν ήταν ούτε άσκεφτο, ούτε αλόγιστο. Επιχειρήθηκε μετά λόγου γνώσεως. Αυτό αποδεικνύει το επαρκέστατο αισθητικό αποτέλεσμα.

Γιώργος Φράγκου

Αποσπάσματα από ομιλία που εκφωνήθηκε το Σάββατο 16 Ιουλίου στο Πολιτιστικό Κέντρο Χολετριών σε εκδήλωση που συνδιοργάνωσαν η ΕΔΟΝ και η οικογένεια του ήρωα.

Θρήνος για το χαμένο αδέρφι

                                            Στον Κυριάκο Παπαλαζάρου

Αδέρφι μου περήφανο και άμοιρο αντάμα.

Είναι μεγάλο το κακό ετούτο που σου κάμαν.

Τι έχει και σταμάτησε και δε κτυπά η καρδιά σου

γιατί είν’ κρύα τα χείλη σου και σφάλικτη η ματιά σου;

Ξύπνησες αδελφάκι μου αστέρι και διαμάντι,

ξύπνα και της μανούλα σου μίλα της και πες της κάτι.

Δε την θωρείς, απόγυρε στο τάφο σου απάνω,

και δεν ευρίσκω βάλσαμο τίποτε να τη γιάνω

Ήσουν καλός και δίκαιος αδέρφι αγαπημένο,

μα τώρα μακριά μας βρίσκεσαι στο χώμα σκεπασμένος.

Ήσουν αστέρι που ‘δυσε και ήλιος που εχάθη,

τώρα αποβασίλεψες στης γης τα μαύρα βάθη.

Ήμουν μακριά σαν ήρθανε τα μαύρα τα μαντάτα

και πήρα δρόμο μακρυνό και πήρα μαύρη στράτα.

Ίσως σε φτάσω ζωντανό λίγο να μου μιλήσεις

μα πήρες δρόμο μακρινό και πίσω δε γυρίζεις.

Και δε θωρείς τη μάνα σου την άμοιρη που κλαίει,

και με πικρό παράπονο μοιρολογά και λέει.

Γιόκα μου μοσχανάθρευτε χαρά των ομματιών μου

που πήγες που βασίλεψες λιγνοκυπάρισσο μου;

Παιδάκι μου δε μου μιλάς και σφίγγεται η καρδιά μου

μαυροθωριάζει ο ουρανός και χάνω τη ματιά μου.

Ω ουρανέ μου μου αντάριασε ρίξε βροχή μεγάλη,

ρίξε και το παιδάκι μου μες στη ζεστή μου αγκάλη.

Κάθομαι τώρα η άμοιρη και θλίβομαι στες ρούγες,

και να βαδίσω δεν μπορώ, μου σπάσαν οι φτερούγες.

Αν ήταν γιε μου μπορετό να σε γυρίσω πίσω,

δίνω και τη ζωούλα μου να σε ξαναναστήσω.

Γιόκα μου θέλω μες στη γη να μπήξω το κεφάλι,

ίσως μπορέσω μάτια μου να σε ιδώ και πάλι.

Μα ο ήλιος τώρα έδυσε κι εχάθη το παιδί μου,

έπεσε μαύρος άνεμος κι’ έσβησε το κερί μου.

Να ‘χα τ’ αθάνατο νερό γιόκα μου να σου δώσω,

να σ’ έφερνα εις τη ζωή και γω να ξανανιώσω.

Όλα τα δίνω μάτια μου και πλούτια κι ότι νάχα,

να μου μλήσεις γιόκα μου για μια στιγμή μονάχα.

 

 

Σήμερα μη μιλήσεις για ποιήματα

σήμερα μη μιλήσεις για χαρά.

Πες… όχι άλλο πόλεμο.

Πες φτάνει, όχι άλλο πόλεμο.

Και ρώτα… Θέλουμε πόλεμο;

κι’ έβγα στες ρούγες και ρώτησε

θέτε πόλεμο…

Ρώτα τα βράχια που στέκουν αιώνια

ρώτα τα πουλιά που κελαιδούν στα δέντρα

Ρώτα, θέτε άλλο πόλεμο…

Ρώτα τη μάνα τη μαυροντυμένη

Ρώτα τη μάνα με το πέτρινο πρόσωπο,

ρώτα το γεωργό με τη σφιγμένη γροθιά,

τον εργάτη με το μπαλωμένο κασκέτο…

Ρώτα τη καρδία του πονεμένου κύρη.

Και προχώρα και ρώτηξε τον κουρασμένο φαντάρο

που αποκοιμήθηκε ακουμπισμένος στο όπλο.

Ρώτα τον πολεμιστή μας την βαρειά χλαίνη

και το χιόνι στιβαγμένο στα γένια

να σου πει αν θέμε πόλεμο.

Ρώτα και το σκοτωμένο αδέρφι

κάτω στη χώρα των κυπαρισσιών.

Ρώτα και το σκοτωμένο αδέρφι

να σου πει αν θέμε πόλεμο.

Ροστώβ, 16.4.74     

Cover3

Ακολουθήστε μας στο Google News.
Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.