Από τα σημαντικότερα είδη κυπριακής χλωρίδας  με πολλές ιδιότητες και βασικές χρήσεις στην καθημερινότητα του κόσμου της υπαίθρου

Του Χρήστου Χαραλάμπους

Είναι κάποια πράγματα που εκεί που δεν το περιμένεις, εκεί που βρίσκεσαι χαμένος μέσα στην άχρωμη και μονότονη καθημερινότητά σου, πετάγονται μπροστά σου και καθώς σε γυρίζουν πίσω στο χρόνο, σου αλλάζουν διάθεση. Αρκεί μόνο μια λέξη, μια εικόνα και μονομιάς νιώθεις τη ζωή σου να χρωματίζεται και να πλημμυρίζει μυρωδιές. Συναισθήματα που για να τα νιώσεις θα πρέπει να έχεις γεννηθεί σε χωριό, να κουβαλάς από τα παιδικά σου χρόνια εμπειρίες, γνώσεις και βιώματα από την επαφή και τη συνάφεια με τη φύση.

Πόσα, αλήθεια, από τα σημερινά παιδιά αλλά και κάποιοι άλλοι παλιότεροι, που όμως δεν είχαν το προνόμιο της ουσιαστικής συνάφειας με την κυπριακή ύπαιθρο, γνωρίζουν τι είναι η στερατζιά; Το πολύ-πολύ να έχουν συναντήσει τυχαία αυτή τη λέξη ή να είδαν κάποια σχετική εικόνα σερφάροντας στο διαδίκτυο με την ένδειξη «Η στερατζιά ανακηρύχθηκε από το Τμήμα Δασών δέντρο της χρονιάς για το 2018».

Δέντρο, λοιπόν, της κυπριακής γης είναι η στερατζιά που, πέραν από την ομορφιά και τον πλούτο που προσθέτει στη  χλωρίδα του τόπου μας, συνδέεται και με αρκετές πτυχές της παράδοσης που έχουν να κάνουν με τις ιδιότητες και τη χρήση τόσο του ξύλου και των φύλλων της όσο και των ανθών και των καρπών της.

Περιγράφοντας τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της στερατζιάς, μπορούμε να πούμε ότι είναι φυλλοβόλος θάμνος ή δέντρο που με το χρόνο μπορεί να φτάσει σε ύψος και τα 8 μέτρα, με ανοιχτοπράσινα και κάπως τριχωτά φύλλα στη μια τους πλευρά. Ανθίζει από τον Μάρτιο μέχρι και τον Ιούνιο και τα άσπρα λουλούδια έχουν μια έντονη γλυκιά χαρακτηριστική μυρωδιά. Οι καρποί που ωριμάζουν από τον Αύγουστο μέχρι και τον Νοέμβριο είναι μικροί και στρογγυλοί (σαν μπίλιες) και στην αρχή περιβάλλονται από ένα κιτρινωπό μαλακό στρώμα. Τα εσωτερικό έχει καφέ χρώμα και είναι σκληρό.

Μεταξύ των πληροφοριών που μας δίνει το Τμήμα Δασών, αναφέρεται ότι δέντρα στερατζιάς ευδοκιμούν στον Ακάμα και κάποιες άλλες περιοχές της επαρχίας Πάφου, στην περιοχή του Τροόδους αλλά και στα δάση του Μαχαιρά, όπως και στον Πενταδάκτυλο και την περιοχή της Καρπασίας.

Είναι από τα δέντρα τα οποία το Τμήμα Δασών διαχειρίζεται με πολλή προσοχή και σε κάποιες περιπτώσεις τα θέτει υπό την προστασία του. Όπως η «Στερατζιά της Παναγίας της Σαλαμιώτισσας» στο χωριό Σαλαμιού που έχει ηλικία 170 περίπου ετών, με διάμετρο κορμού 2 σχεδόν μέτρων και ύψος 8 μέτρα.

Με καταβολή την Κρήτη και φαρμακευτικό

Την πανάρχαια καταβολή της στερατζιάς καταμαρτυρούν αρκετές αναφορές ιστορικών, ενώ στη μυθολογία γίνεται λόγος για το δέντρο στύρακας με καταγωγή την Κρήτη.

Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν τη ρητίνη από τον στύρακα, την οποία χρησιμοποιούσαν για την κατασκευή αρωμάτων, θυμιάματος αλλά και για θεραπευτικούς σκοπούς.

Ο Θεόφραστος αναφέρει μύρο παραγόμενο από τον στύρακα, ενώ άλλοι ιστορικοί αναφέρουν ότι όταν ο Μέγας Αλέξανδρος ήταν παιδί, έβαζε πολύ θυμίαμα να καίει προς τιμή των θεών.

Ο Πλίνιος, τον 1ο αι. μ.Χ., γράφει σε ένα από τα συγγράμματά του για τη «στυρακορητίνη» με τις φαρμακευτικές ιδιότητες που προέρχεται από διαφορετικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένης και της Κύπρου. Η ουσία αυτή αποτελεί τη ρητίνη που παράγεται από το φυτό με το λατινικό όνομα Styrax officinalis. Το επίθετο «officinalis» που μεταφράζεται σαν «φαρμακευτική», καταδεικνύει τις φαρμακευτικές ιδιότητες που απέδιδαν οι αρχαίοι στη στρατζιά. Αναφέρεται ειδικότερα ότι οι καρποί του δέντρου χρησιμοποιούνταν κοπανισμένοι για την καταπολέμηση των φθειρών της κεφαλής.

Στην κινεζική ιατρική αναφέρεται ότι η ρητίνη αυτού του δέντρου χρησιμοποιείται ως τονωτικό του κυκλοφοριακού συστήματος, στη δε αρωματοθεραπεία ως ηρεμιστικό.

Εξάλλου, οι μοναχοί του Αγίου Όρους και άλλων μοναστηριών της Ελλάδας χρησιμοποιούν τη ρητίνη τη στερατζιάς για την παρασκευή άριστης ποιότητας λιβανιού.

Πρώτη ύλη για τα εργαλεία των Κύπριων αγροτών

Η στερατζιά είναι συνδεδεμένη με πολλές δραστηριότητες των κατοίκων της κυπριακής υπαίθρου, ιδιαίτερα στα πιο παλιά χρόνια, όταν εργαλεία και άλλα χρηστικά αντικείμενα της καθημερινής ζωής είχαν σαν πρώτη ύλη τους ό,τι παρήγαγε η φύση.

Ξεκινώντας από το ξύλο της στερατζιάς που είναι πολύ σκληρό, βαρύ και ανθεκτικό, να αναφέρουμε ότι το χρησιμοποιούσαν για την κατασκευή της «βουτζιέντρας», της βέργας δηλαδή που κέντριζε ο ζευγολάτης τα ζώα του όταν όργωνε τα χωράφια του ή αλώνιζε τα σπαρτά του.

Τέτοιες εικόνες υπάρχουν έντονα χαραγμένες στη μνήμη μου από τον παππού μου, ο οποίος, πολυδούλης όπως ήταν, χρησιμοποιούσε ξύλο στερατζιάς και για να κατασκευάζει «στελίφκια», τις λαβές δηλαδή στα φτυάρια, τις αξίνες, τις τσάπες κ.λπ., που αποτελούσαν βασικά εργαλεία για τις δουλειές του. Με το ίδιο ξύλο έφτιαχνε και το μανίκι της σαρκάς γύρω από το οποίο έδενε με απίστευτη μαεστρία το θρουμπί. Και το αποτέλεσμα ήταν καταπληκτικό αφού αυτές οι σαρκές (σκούπες για όσους δεν έχουν καταλάβει) διατηρούνταν για πολλά χρόνια.

Σε κάποιες άλλες περιοχές με λίμνες και ποταμούς κοπάνιζαν τους μικρούς καρπούς της στερατζιάς, έφτιαχναν ένα πολτό που τον έλεγαν «τσούννα» και τον χρησιμοποιούσαν για να ναρκώνουν και να πιάνουν πιο εύκολα τα χέλια.

Υπάρχουν όμως και αναφορές σύμφωνα με τις οποίες από τη στερατζιά έβγαζαν αρωματική ρητίνη, την «στερακόπισσα», και την χρησιμοποιούσαν για τον αρωματισμό και την προφύλαξη του ρουχισμού από επιβλαβή έντομα.

Μια άλλη ανάμνηση από τα παιδικά χρόνια στο χωριό είναι εκείνη που μαζί με άλλα παιδιά είχαμε ανακαλύψει ότι τα φύλλα της στερατζιάς βρεγμένα δημιουργούν ένα είδος σαπουνάδας. Έτσι, βρέχαμε τα χέρια, τρίβαμε τα φύλλα και με το «σαπούνι» που βγάζαμε αλείφαμε τα μάγουλά μας και «ξυριζόμασταν».