Τα «Αθεϊκά» του Βόλου

Επιμέλεια: Μιχάλης Μιχαήλ

Όταν η Εκκλησία πολεμούσε την «άλλη» εκπαίδευση

Με την ίδρυση του ελληνικού κράτους1 η Εκκλησία και οι συντηρητικές δυνάμεις εξασφάλισαν σημαντική επιρροή και ένας από τους πυλώνες που πέρασε υπό τον έλεγχό της ήταν η Παιδεία και η Εκπαίδευση.

Όπως και στην Κύπρο έτσι και στην Ελλάδα η Παιδεία καθορίστηκε ως «ελληνοχριστιανική» και ελεγχόταν στο έπακρον από την Εκκλησία. Συνεπεία τούτου, κάθε προσπάθεια για εκσυγχρονισμό της Παιδείας και της Εκπαίδευσης έβρισκε αντιμέτωπη την Εκκλησία, η οποία συνέτριβε κάθε κίνηση προς αυτή την κατεύθυνση.

Ο προοδευτικός Βόλος

Το 1908 η πόλη του είχε ήδη αναδειχθεί σε μεγάλο εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο της χώρας και (το σημαντικότερο) ήταν το δεύτερο μεγαλύτερο λιμάνι μετά από αυτό του Πειραιά. Ως συνέπεια, η θεσσαλική πρωτεύουσα φιλοξενούσε μια ακμάζουσα, ανερχόμενη και δυναμική αστική τάξη.

Μέσα στα πλαίσια της βαθύτατα συντηρητικής νεοελληνικής κοινωνίας, ο Βόλος της εποχής εκείνης αποτελούσε ένα από τα λίγα ίσως παραδείγματα μιας κοινωνίας ανοιχτής σε καινούργιες ιδέες και ρεύματα, τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό.

Γι’ αυτό και οι συντηρητικές δυνάμεις βρίσκονταν σε διαρκή επαγρύπνηση και έτοιμες να παρέμβουν αν γινόταν κάποια κίνηση που θα οδηγούσε την τοπική κοινωνία εκτός του πλαισίου που η άρχουσα τάξη και η Εκκλησία είχαν καθορίσει.

Atheikavolou 3
Οι κατηγορούμενοι και οι συνήγοροι στη δίκη των «αθεϊκών». Όρθιος αριστερά ο δημ. Σαράτσης και τρίτος από αριστερά ο αλ. Δελμούζος.

Η ίδρυση του Παρθεναγωγείου

Μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, το ελληνικό κράτος δεν προέβλεπε στη νομοθεσία του την παροχή εκπαίδευσης μέσης βαθμίδας σε κορίτσια. Έτσι, ο δήμαρχος του Παγασών του Βόλου, ο βιομήχανος Κωστής Γκλαβάνης, συνέλαβε την ιδέα να ιδρύσει μία ιδιωτική σχολή και για τα κορίτσια της πλούσιας αστικής τάξης. Ο Γκλαβάνης όρισε τον «φιλελεύθερο διανοούμενο» γιατρό Δημήτρη Σαράτση επικεφαλής μιας επιτροπής δημοτικών συμβούλων, η οποία, αφού μελέτησε και συμβουλεύτηκε πηγές και ειδικούς χωρίς καμία απολύτως προκατάληψη, εισηγήθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου του 1908 την ίδρυση ανώτερης σχολής θηλέων με σκοπό «την ευρυτέραν μόρφωσιν των νεανίδων και την πρακτική αυτών κατάρτισην».

Ο στόχος θα ήταν η παροχή στις θυγατέρες των αστικών και ανώτερων κοινωνικά οικογενειών του Βόλου μορφωτικών δεξιοτήτων κατάλληλων για την οικογενειακή αλλά και την (για πρώτη φορά στα Ελληνικά χρονικά) επαγγελματική τους αποκατάσταση.

Atheikavolou 2
Μαθήτριες του παρθεναγωγείου βόλου μαζί με τους καθηγητές τους.

Η φωτεινή παρουσία του Αλέξανδρου Δελμούζου

Όταν ήταν όλα έτοιμα, ο Σαράτσης εισηγήθηκε για πρώτο διευθυντή της νέας σχολής τον 20χρονο νεαρό παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο. Η εισήγηση Σαράτση έγινε δεκτή από το Δημοτικό Συμβούλιο (η συντριπτική πλειοψηφία του οποίου ανήκε στην αστική τάξη της πόλης), χωρίς ωστόσο να λείψουν οι έντονες αντιδράσεις από τους δημοτικούς συμβούλους, Σπύρο Μουσούρη και Περικλή Αποστολίδη.

Ο Δελμούζος σπούδασε στην Αθήνα και στη Γερμανία. Ως διευθυντής, εισήγαγε πρώτος τη δημοτική γλώσσα και τις αρχές του σχολείου εργασίας. Επηρεασμένος από τα γερμανικά προοδευτικά ιδρύματα και με σοσιαλιστικές επιρροές, ο Δελμούζος δημιούργησε ένα σχολείο έξω από τα καθιερωμένα δεδομένα της εποχής εκείνης στην Ελλάδα.

Το πείραμα του Αλέξανδρου Δελμούζου δεν πέρασε απαρατήρητο και συγκέντρωσε πάνω του όλα τα πυρά των συντηρητικών και θρησκευτικών δυνάμεων και ο ίδιος κατηγορήθηκε για αθεΐα, έλλειψη πατριωτισμού και ανηθικότητα! Όλα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα να οδηγηθεί σε δίκη στο Ναύπλιο το 1914, αλλά το δικαστήριο τον απάλλαξε από τις κατηγορίες.

Το «ανθελληνικό και ανήθικο» πρόγραμμα της Σχολής Θηλέων

Το Παρθεναγωγείο Βόλου ξεκίνησε τη λειτουργία του στις 10 Οκτωβρίου 1908.

Ως προς τα πρακτικά ζητήματα λειτουργίας του, το Παρθεναγωγείο δεν εφάρμοσε το δημόσιο/κρατικό πρόγραμμα σπουδών που εφαρμόζονταν στα σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης αρρένων, αλλά στηρίχτηκε αποκλειστικά στο πρόγραμμα που σχεδίασαν οι ΔελμούζοςΣαράτσης, καθώς και οι εκπαιδευτικοί που προσελήφθησαν.

Δεν υπήρχαν φραγμοί στην προαγωγή των μαθητριών στις επόμενες τάξεις και δεν ίσχυε το κλασικό βαθμολογικό σύστημα ή το σύστημα απουσιών των άλλων σχολείων.

Διδασκαλία στη Δημοτική

Το πιο κορυφαίο, το πιο σημαντικό, το πιο ριζοσπαστικό και το πιο ανατρεπτικό στοιχείο του προγράμματος σπουδών του νέου Παρθεναγωγείου όμως ήταν η γλώσσα: η διδασκαλία γινόταν αποκλειστικά στη Νέα Ελληνική.

Ήταν ίσως η πιο σημαντική απόφαση που έλαβε ο Δελμούζος από την αρχή: η στροφή από τον ψευτοκλασικισμό και την αρχαιοπληξία που ταλαιπωρούσε (και ταλαιπωρεί) τη Μέση Εκπαίδευση. Η πραγματοποίηση αυτού του στόχου έγινε με την τοποθέτηση του μαθήματος των Νέων Ελληνικών ανάμεσα στα πρώτα στο πρόγραμμα σπουδών και τον περιορισμό της διδασκαλίας της νεκρής Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας στη μία ώρα την εβδομάδα.

Για πρώτη φορά στην ελληνική επικράτεια διδάχτηκαν στη Μέση Εκπαίδευση τα κείμενα των Αρχαίων Ελλήνων κλασικών σε νεοελληνική μετάφραση, όπως η Οδύσσεια και η Ιλιάδα του Ομήρου και η Αντιγόνη του Σοφοκλή.

Έντονες αντιδράσεις από το κατεστημένο

Το πρόγραμμα και ο τρόπος διδασκαλίας στο Παρθεναγωγείο δεν άργησαν να φέρουν και τις πρώτες αντιδράσεις, οι οποίες εκδηλώθηκαν μέσω του εκδότη της εφημερίδας «Κήρυξ» του Βόλου, Δημοσθένης Κούρτοβικ.

Ο Κούρτοβικ, μέσω της εφημερίδας του, άρχισε να κατηγορεί τη Σχολή για πολλά και διάφορα, για «μαλλιαρωσύνη»2 , «συμφυρσμό3 γλωσσικών γούστων και προσωπικών εκτιμήσεων» αλλά και «διαίρεση της πόλεως εις αριστοκράτας και πληβείους».

Έγραφε μέσα στα πολλά ο Κούρτοβικ ότι «δημιουργήτε πρότυπον και πρωτότυπον εν όλη την οικουμένη παρθεναγωγείον, κατά τερατώδη τρόπον διευθυνόμενον από έναν νεανίαν (…) διά να διδάξη πώς πρέπει να γίνουν οικοκυραί και πώς πρέπει να γίνουν μητέρες… Ελληνίδες διδαχθείσαι μέχρι τούδε την λογικήν ελληνικήν γλώσσαν, εμπιστευθείσαι προς τελειοποίησιν αυτής εις ένα απόστολον του μαλλιαρικού φρενοκομείου». Παρότι η επίθεση του Κούρτοβικ εναντίον του Παρθεναγωγείου συνεχίστηκε τα επόμενα 3 χρόνια, δεν κατάφερε να πετύχει τη διακοπή της λειτουργίας του.

Η παρέμβαση του Μητροπολίτη

Τα πράγματα άλλαξαν όταν μπήκε στο χορό ο επίσκοπος Δημητριάδος Γερμανός Μαυρομμάτης, ο οποίος εξελέγη μητροπολίτης Βόλου.

Τα δημοσιεύματα οδήγησαν τον μητροπολίτη να επισκεφθεί αιφνιδιαστικά το Παρθεναγωγείο στις 10 Φεβρουαρίου με σκοπό να παρακολουθήσει τα μαθήματα της φιλολόγου Πηνελόπης Χριστάκου. Μπήκε στο Παρθεναγωγείο από την πίσω πόρτα για να παρακολουθήσει τα τεκταινόμενα.

Το πρώτο σοκ το υπέστη όταν διαπίστωσε πως δεν γινόταν πρωινή προσευχή! Το δεύτερο όταν η Χριστάκου αρνήθηκε να ασπαστεί το χέρι του και περιορίστηκε σε απλή χειραψία και το τρίτο όταν η Χριστάκου, σε σχετική παρατήρηση του Μαυρομμάτη γιατί δεν τον ασπάστηκε, απάντησε πως τέτοιες τυπικότητες είναι υποκρισία και φαρισαϊσμός4 .

Ο Μαυρομμάτης μάλιστα κατηγόρησε την Χριστάκου πως μετά την αναχώρησή του εκφράσθηκε για το πρόσωπό του με χυδαίες και ανάρμοστες εκφράσεις μπροστά στις μαθήτριες του σχολείου.

Το κλείσιμο του Παρθεναγωγείου

Την επίσκεψη του μητροπολίτη ακολούθησε εντονότερη επίθεση από τον Κούρτοβικ, ενώ στο χορό μπήκε και ο θρησκευτικός σύλλογος «Οι Τρεις Ιεράρχες», με μεγάλη δύναμη στην κοινωνία του Βόλου, ο οποίος κατήγγειλε πως στο Παρθεναγωγείο «διαστρεβλώνονταν» η ελληνική γλώσσα και διδασκόταν «η περιφρόνησις και ασέβεια προς τον ιερόν ορθόδοξον κλήρο».

Ο βουλευτής Βόλου Νικόλαος Μπουφίδης έφερε το θέμα στο ελληνικό Κοινοβούλιο, ενώ αποκορύφωμα των αντιδράσεων υπήρξε το παλλαϊκό συλλαλητήριο εναντίον του Παρθεναγωγείου που πραγματοποιήθηκε στο Βόλο στις 2 Μαρτίου του 1908. Την ίδια μέρα, το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε την άμεση παύση της λειτουργίας του σχολείου. Ο Δελμούζος τέθηκε σε διαθεσιμότητα, ενώ ο Υπουργός Δικαιοσύνης έδωσε εντολή για τη διενέργεια ανακρίσεων. Η υπόθεση έπαιρνε πλέον το δρόμο της Δικαιοσύνης.

Η δίκη και η αθώωση

Λόγω των Βαλκανικών Πολέμων, ο Δελμούζος, ο Σαράτσης και άλλοι 8 υπεύθυνοι οδηγήθηκαν στο δικαστήριο Ναυπλίου τον Απρίλιο του 1914 (από τις 16 έως τις 28 του μήνα).

Μετά από έντονες αντεγκλήσεις οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν από την πλειοψηφία των δικαστών.

Παρά την αθώωση, ο σκοπός όσων είχαν εναντιωθεί στο Παρθεναγωγείο είχε επιτελεστεί. Η λειτουργία του Παρθεναγωγείου είχε πλέον διακοπεί οριστικά. Η προσπάθεια για ριζική αναμόρφωση της ελληνικής εκπαίδευσης, η προσπάθεια να συνδεθεί το νέο ελληνικό κράτος μέσω της εκπαίδευσης με τον σύγχρονο κόσμο και τις απαιτήσεις του είχε αποτύχει.

1 Το ελληνικό κράτος θεωρείται ότι ιδρύθηκε το 1827 με πρώτο Κυβερνήτη τον Ιωάννη Καποδίστρια. Επίσημα όμως ως κράτος αναγνωρίστηκε το 1830.

2 Μαλλιαρή ονομαζόταν από τους συντηρητικούς κύκλους η δημοτική γλώσσα από το 1900 έως περίπου το 1960. Αυτοί θεωρούσαν τη Δημοτική ως βάρβαρη γλώσσα επειδή τη χρησιμοποιούσε ο λαός. Μάλιστα κατηγορούσαν τους δημοτικιστές ότι είχαν μακριά μαλλιά και ούτε λίγο ούτε πολύ ήταν κάτι σαν αλήτες.

3 Συμφυρμός είναι η με αρνητική σημασία συνύπαρξη ή συμβίωση ατόμων που δεν ταιριάζουν. Στη γλωσσολογία είναι η συνένωση δύο συγγενών γλωσσικών στοιχείων (φθόγγων, λέξεων, φράσεων) για την παραγωγή ενός νέου στοιχείου, π.χ. η λέξη «διάτανος» είναι συμφυρμός των «διάβολος» και «σατανάς».

4 Να σημειωθεί πως ο Δελμούζος δεν κατήργησε το μάθημα των Θρησκευτικών, το οποίο διδάσκονταν κανονικά όπως και στα υπόλοιπα σχολεία μέσης εκπαίδευσης.

Πηγές:

  • «Αθεϊκά του Βόλου» https://el.wikipedia.org
  • «Τα “Αθεϊκά” του Βόλου και η δίκη του Ναυπλίου (1914)», Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού, https://argolikivivliothiki.gr/2011/12/06/diki/
  • «Η θεοκρατική Ελλάδα, τα Αθεϊκά του Βόλου», http:// www.greatlie.com/ellinismos/diogmoi-ellinon/173-itheokratoumeni-ellada-ta-atheka-tou-bolou.html
  • «Ο μητροπολίτης που πολέμησε την ίδρυση σχολείου για τα κορίτσια. Ο αγώνας να περάσει η δημοτική γλώσσα στην εκπαίδευση… https://www.mixanitouxronou.gr/ o-mitropolitis-pou-polemise-tin-idrisi-scholiou-gia-takoritsia-ke-o-agonas-na-perasi-i-dimotiki-glossa-stascholia/
  • «Τα Αθεϊκά του Βόλου», http://www.blemilo. com/2013/12/blog-post_10.html
Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.
Ακολουθήστε μας και στο Google News.