Επιμέλεια: Ειρηναίος Πίττας

  • Η ανάγκη για μια μυστική γλώσσα, ούτως ώστε να μην καταλαβαίνουν οι άλλοι τι λένε, ίσως να προήλθε από την καταπίεση, τις διακρίσεις και το ρατσισμό που βίωναν και από τους Ελληνοκύπριους, αλλά και από τους Τουρκοκύπριους

Το ραδιόφωνο του ΑΣΤΡΑ, στο πλαίσιο των 25 χρόνων ζωής που διανύει, παρουσίασε σε ένα πενθήμερο αφιέρωμα το κοινωνιογλωσσικό προφίλ της Κύπρου και συγκεκριμένα τις γλώσσες που ομιλούνται στον τόπο μας, μέσω της εκπομπής «Η Επικαιρότητα Αλλιώς» με τον Νεόφυτο Νεοφύτου. Στο πλαίσιο του πιο πάνω αφιερώματος την Τρίτη 2 Ιουλίου έγινε συζήτηση για τα Κουρπέτικα ή Κουρπέτσια, τη μυστική γλώσσα των Κουρπέτιδων – Ρομά της Κύπρου. Φιλοξενούμενη στο ραδιοθάλαμο ήταν η Δρ Χρύσω Πελεκάνη γλωσσολόγος, ακαδημαϊκός, ερευνήτρια και πρόεδρος του Συλλόγου Ρομά Κύπρου/CYPROM.

Τα Κουρπέτικα είναι μια κρυφή μυστική γλώσσα των κουρπέτιδων της Κύπρου. Η γλώσσα τους χαρακτηρίζεται μυστική καθώς μιλιέται μόνο μεταξύ τους σε κλειστό οικογενειακό περιβάλλον. Η γλώσσα που χρησιμοποιούν, σε ευρύτερο περιβάλλον είναι κυρίως η τουρκοκυπριακή διάλεκτος, η οποία αποτελεί και τη βάση στη δομή και τη σύνταξη των Κουρπέτικων.

Μόνο από τους Ρομά της Κύπρου

Σύμφωνα με τη Χρύσω Πελεκάνη, τα Κουρπέτσια μιλιούνται μόνο από τους Ρομά της Κύπρου. Η διάλεκτος αυτή δανείζεται λέξεις, πέρα από την τουρκική, από την περσική, αρμενική, σανσκριτική, αραβική αλλά και ορισμένες από την ελληνική γλώσσα. Ως προς το λεξιλόγιο παρουσιάζουν ομοιότητες και με τη Ρομανί-Καλντεράς. Η ανάγκη για μια μυστική γλώσσα, ούτως ώστε να μην καταλαβαίνουν οι άλλοι τι λένε, ίσως να προήλθε από την καταπίεση, τις διακρίσεις και το ρατσισμό που βίωναν και από τους Ελληνοκύπριους, αλλά και από τους Τουρκοκύπριους. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι αποκαλούνταν με διαφόρους μειονοτικούς όρους όπως φελλάχοι, αθίγγανοι, γύφτοι κ.α. Όπως ενημέρωσε, μέσω της συχνότητας του ΑΣΤΡΑ η Δρ Χρύσω Πελεκανή για τα Κουρπέτικα πρόκειται να εκδοθεί λεξικό στη Γερμανία, ενώ προγραμματίζει να εκδώσει και τη διατριβή της που αφορά το ίδιο θέμα.

Οι Κουρπέτιδες, αυτοί που σήμερα ονομάζουμε Ρομά, χαρακτηρίζονταν για τη συνήθειά τους να ζουν σε νομάδες, κάτι που πλέον δεν είναι απαραίτητο αφού πολλοί ζουν σε συγκεκριμένες τοποθεσίες και έχουν τα σπίτια τους. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται Κουρπέτιδες και όχι Ρομά. Η λέξη Κουρπέτιδες μάλλον προέρχεται από την τουρκική λέξη «gurbet» που σημαίνει ξένος, ξενιτεμένος. Με τη δημιουργία της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1960 αναγνωρίστηκαν δύο κοινότητες, των Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, καθώς και οι θρησκευτικές μειονότητες των Αρμενίων, Λατίνων και Μαρωνιτών. Οι Κουρπέτιδες, ωστόσο, δεν αναγνωρίστηκαν ως θρησκευτική μειονότητα, αλλά πολιτογραφήθηκαν ως Τουρκοκύπριοι. Οι λόγοι που εντάχθηκαν στην τουρκοκυπριακή κοινότητα είναι περισσότερο γλωσσικοί, αφού τα Κουρπέτικα μοιάζουν με την τουρκική, παρά θρησκευτικοί ή εθνοτικοί. Υπάρχουν επίσης οι χριστιανοί Μάντιδες, εκ των οποίων οι περισσότεροι ζουν στη Λάρνακα, όμως έχουν διαφορετικές καταβολές από του υπόλοιπους Ρομά της Κύπρου. Οι Κουρπέτιδες-Ρομά είναι σκορπισμένοι σε όλο το νησί. Υπολογίζεται ότι υπάρχουν γύρω στους 500 σε Λεμεσό και Πάφο και γύρω στους 1.500 στα κατεχόμενα, σε Μόρφου, Αμμόχωστο, Τρίκωμο και Λευκωσία. Παλαιότερα ασχολούνταν με την κατασκευή και πώληση μαγειρικών σκευών, ενώ σημαντικό κομμάτι της ζωής τους αποτελεί ο χορός και το τραγούδι.

Ο Σύλλογος Ρομά Κύπρου/CYPROM

Ο Σύλλογος Ρομά Κύπρου/CYPROM στον οποίο προεδρεύει η Δρ Χρύσω Πελεκάνη ιδρύθηκε το 2017. Όπως ανέφερε στον ΑΣΤΡΑ, πρόκειται για ένα Μη Κερδοσκοπικό Οργανισμό μέσω του οποίου επιχειρείται η καλλιέργεια ενσυναίσθησης, η ευαισθητοποίηση και η συμβολή στη διαχείριση και την επίλυση προβλημάτων που απασχολούν την κοινότητα των Ρομά της Κύπρου. Παράλληλα, προωθείται ο σεβασμός στην κοινωνική και πολιτισμική κουλτούρα των Ρομά. Το συμβούλιο του συλλόγου αποτελείται από 4 Ελληνοκύπριους και 3 Τουρκοκύπριους και σήμερα αριθμεί 40 μέλη. Ο CYPROM πραγματοποιεί διάφορες εκδηλώσεις για τους Κουρπέτιδες, όπως οι προβολές ταινιών που αφορούν τις κοινότητες των Ρομά στον κόσμο. Όπως σχολίασε η Χρ. Πελεκανή, μετά από τη μελέτη και επαφή με την κοινότητα των Κουρπέτιδων της Κύπρου αντιλήφθηκε πως χρειάζονται βοήθεια, καθώς νιώθουν αποκομμένοι και στιγματισμένοι και από τις δύο κοινότητες του νησιού, με αποτέλεσμα να αισθάνονται διαρκή απειλή. Υπάρχει η πεποίθηση ότι τους βλέπουν με «διαφορετικό μάτι», αφού δεν είναι λίγες οι φορές που υπήρξαν θύματα ρατσιστικής συμπεριφοράς, ανέφερε χαρακτηριστικά. Μέσω του συλλόγου γίνεται προσπάθεια να προβληθούν και να αντιστραφεί η αδικαιολόγητη, αρνητική εικόνα που υπάρχει για αυτούς.