Λέξεις-Κλειδιά

  • Παλαιχώρι Μόρφου και Ορεινής
  • 1.100 μόνιμοι κάτοικοι
  • Μουσείο Βυζαντινής Κληρονομιάς
  • Κατάστημα παραδοσιακών και κυπριακών προϊόντων
  • Το ξεχωριστό μαγαζάκι ΧάρΜα
  • Ξενοδοχείο Escape
  • Αρχοντικό Ρουσίας

Στο ορεινό χωριό Παλαιχώρι της επαρχίας Λευκωσίας ταξιδεύουν σήμερα οι Πολύχρωμες Πτήσεις. Σε μια κοινότητα που τη συναντάει κανείς σε απόσταση μόλις 40 περίπου χιλιομέτρων από το κέντρο της Λευκωσίας.

Το Παλαιχώρι βρίσκεται μέσα στην κοιλάδα που σχημάτισε ο ποταμός Περιστερώνα, λίγα χιλιόμετρα πριν την κορυφή του όρους Παπούτσα. Ανήκει στη γεωγραφική περιφέρεια της Πιτσιλιάς και είναι γνωστό ως το κεφαλοχώρι της Πιτσιλιάς και αποτελείται από δύο κοινότητες, το Παλαιχώρι Μόρφου και το Παλαιχώρι Ορεινής.

Η «διαχωριστική γραμμή» του Παλαιχωρίου

Ουσιαστικά το Παλαιχώρι, διοικητικά, αποτελείται από δύο ξεχωριστές οντότητες, οι οποίες έχουν ξεχωριστά κοινοτικά συμβούλια. Γεωγραφικά όμως είναι ενωμένες και το μόνο που τις χωρίζει είναι μία διαχωριστική γραμμή, φυσικό σύνορο θα έλεγε κανείς, ένα ρυάκι, ένας παραποταμός που ακούει στο όνομα Σερράχης.

Οι Πολύχρωμες Πτήσεις βρέθηκαν σε ένα καφενεδάκι στη δυτική όχθη του ποταμού, στο Παλαιχώρι Μόρφου, συνομιλώντας για την ιστορία του Παλαιχωρίου με τον κοινοτάρχη Θεόφιλο Μιλτιάδη.

 «Ο ποταμός δεν είναι σύνορο. Είναι μία φυσική ομορφιά στο χωριό που την απολαμβάνουμε όλοι»

Ο «διαχωρισμός», σύμφωνα με τον κ. Μιλτιάδη, έγινε επί τουρκοκρατίας για φοροεισπρακτικούς λόγους. «Όταν ήθελαν να εισπράξουν φόρους οι τότε κατακτητές, οι μισοί ερχόντουσαν από τη μια πλευρά και οι άλλοι μισοί από την άλλη επειδή δεν μπορούσαν να περάσουν τον ποταμό».

Αναφορικά με την ονομασία της κοινότητας λέγεται ότι πήρε το όνομά της επειδή έχει μακρά ιστορία και ζωή πέραν των επτακοσίων χρόνων.

Σύμφωνα με τον κ. Κυριάκο Λαγό, φύλακα και φροντιστή των μνημείων της κοινότητας υπάρχει ακόμα μία εκδοχή, η οποία αφορά την εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Παλαιχώρι. «Γύρω στον 16ο με 17ο αιώνα που κυριαρχούσε στην Κύπρο η πανούκλα, ο κόσμος, λέγεται, πως έμπαινε στη συγκεκριμένη εκκλησία για να σωθεί. Αυτοί που ήταν μέσα στην εκκλησία έλεγαν στους υπόλοιπους που ήταν έξω να μπουν μέσα να σωθούν και αυτοί ρωτούσαν συνεχώς: Πού θα μπούμε, αφού δεν χωράει; Και αυτοί απαντούσαν: Μπείτε και ΠΑΛΕ-ΧΩΡΕΙ. Παραδόσεις λένε ότι όσοι κι αν έμπαιναν, τους χωρούσε».

Στην κοινότητα υπάρχουν πέντε εκκλησίες οι οποίες χρονολογούνται γύρω στον 15ο αιώνα. Υπάρχει η εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, η οποία χρονολογείται γύρω στο 1510 περίπου και βρίσκεται στον κατάλογο των μνημείων της Πολιτιστικής Κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ. Βρίσκεται ακόμα μία εκκλησία, του 1530, της Παναγίας Χρυσοπαντάνασσας με σπουδαίες τοιχογραφίες. Υπάρχει ακόμα, η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του 17ου αιώνα, μια νεότερη εκκλησία του Αγίου Λουκά και ένα εξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων, το οποίο χρονολογείται γύρω στον 17ο αιώνα.

Το Μουσείο Βυζαντινής Κληρονομιάς

Στο κέντρο του Παλαιχωρίου υπάρχει το Μουσείο Βυζαντινής Κληρονομιάς στο οποίο φυλάσσονται σημαντικά ιστορικά ευρήματα, όπως εικόνες και εκκλησιαστικά αντικείμενα της περιόδου της Φραγκοκρατίας μέχρι και τον εικοστό αιώνα, αλλά και εκθέματα θρησκευτικής τέχνης. Όλα τα ευρήματα βρέθηκαν στις πέντε εκκλησίες, τα οποία ωστόσο αποδεικνύουν τη μακρά ζωή και ιστορία του Παλαιχωρίου.

Στο Παλαιχώρι ωστόσο, στην κορυφή του βουνού Παπούτσα, βρίσκεται το Μνημείο της Κύπριας Μάνας που αποτελεί ένα διαχρονικό σύμβολο για τους αγώνες της Κύπρου. Ακόμα, δίπλα στην εκκλησία της Παναγίας της Χρυσοπαντάνασσας βρίσκεται ένα από τα κρησφύγετα του Γρηγόρη Αυξεντίου.

Το Παλαιχώρι… αρκετά χρόνια πριν

Γυρνώντας το χρόνο πίσω, ο κ. Μιχάλης 90 μόλις ετών, με πήρε εβδομήντα χρόνια σχεδόν πίσω. «Η ζωή», μου είπε, «δεν ήταν και άσχημη. Είχε φτώχεια, αλλά υπήρχαν δουλειές».

Ο κ. Μιχάλης ανέφερε ότι οι κάτοικοι έπαιρναν εισοδήματα συνήθως από τα κτήματά τους και από τις δουλειές στον Αμίαντο. «Σκέψου ότι από τον Απρίλιο υπήρχαν τουλάχιστον 60-70 αμιαντωρύχοι και εργάζονταν έξι μήνες». «Άλλοι δούλευαν στα κτήματά τους. Πολλοί φύτευαν αμπέλια».

Κάνοντας σύγκριση του σήμερα με το χθες σε πολλούς τομείς της ζωής, ο κ. Μιχάλης γύρισε το χρόνο ακόμα πιο πίσω παίρνοντάς με στα θρανία του σχολείου του αναρωτώμενος πόσο άλλαξε ο κόσμος μας. «Δεν υπήρχαν βιβλία πριν. Μονάχα μία πλάκα με ένα κοντύλι και γράφαμε ό,τι μας έλεγε ο δάσκαλος. Και έπρεπε να το μαθαίναμε μέχρι την άλλη μέρα που θα γράφαμε κάτι άλλο εκεί πάνω. Ενώ σήμερα έχεις ολόκληρο βιβλίο να διαβάσεις!»

Ο κ. Μιχάλης αναφέρθηκε και στις μάτσιες που έτρωγαν οι κάτοικοι, επιβεβαιώνοντας πόσα αμπέλια υπήρχαν πριν στο Παλαιχώρι. «Τρώγαμε το λιωμένο σταφύλι (μάτσιες), ψωμί και αθάσια και περνούσαμε».

Συναντήσαμε και την κα Μαρούλλα, 80 ετών γέννημα και θρέμμα του Παλαιχωρίου, η οποία ήταν μοδίστρα και ο άντρας της ράφτης. Ανέφερε ακόμα ότι για δεκαπέντε χρόνια λειτουργούσαν με τον άντρα της και ένα καφενεδάκι στο χωριό. Όταν όμως έκλεισαν τον καφενέ ξεκίνησε δουλειά στα περβόλια.

 

«Το Παλαιχώρι παρήγαγε τα πάντα. Από ντομάτες, αγγουράκια, πατάτες, φασολάκια, κρεμμύδια μέχρι φρούτα»

Μιλώντας για το μεροκάματο το οποίο έπαιρναν ως ράφτες, ανέφερε πως ήταν τρεις λίρες την εβδομάδα. «Θυμάμαι ότι τα φορέματα πωλούνταν τέσσερα σελίνια και οι ζακέτες δέκα. Μούχτιν δηλαδή», πρόσθεσε.

Το Παλαιχώρι μπορεί να χαρακτηριστεί και ως το χωριό της παράδοσης γιατί σύμφωνα με τον κοινοτάρχη του χωριού, μεταξύ των μεγάλων εκδηλώσεων που γίνονται κατά τη διάρκεια του χρόνου, όπως στα Χριστούγεννα, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο γίνονται και μικρές, μα συνάμα ξεχωριστές εκδηλώσεις στην κοινότητα, που δίνουν στους κατοίκους και στους επισκέπτες την ευκαιρία να διασκεδάσουν με ένα μοναδικό, παραδοσιακό τρόπο.

Αργότερα, σύμφωνα με τον κ. Μιλτιάδη, ο κόσμος καταλήγει σε ένα κατάστημα παραδοσιακών και κυπριακών προϊόντων το οποίο βρίσκεται στο κέντρο του Παλαιχωρίου. Στήνονται στους δρόμους τραπέζια με κυπριακά, παραδοσιακά ποτά και εδέσματα της ορεινής Πιτσιλιάς, όπως σουτζιούκο, ζιβανία, λουκάνικα, ξηρούς καρπούς και άλλα, παραγωγές, φυσικά των ντόπιων και ο κόσμος τα δοκιμάζει. Τα έσοδα από τις αγορές δίνονται στην πολιτιστική δραστηριότητα του χωριού.

Ο κ. Θεόφιλος αναφέρθηκε και στο 1ο “Street food Fest”, “Γεύσεις και αρώματα της Κύπρου”, που πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι στο χωριό.

Και αφού μιλάμε για εδέσματα, συναντήσαμε την κα Ανδρούλα η οποία λατρεύει να φτιάχνει αλμυρές πίτες και γλυκά. Η κα Ανδρούλα μαζί με τον γιο της εδώ και ένα χρόνο σχεδόν διατηρούν ένα μικρό μαγαζάκι, μίνι ζαχαροπλαστείο θα έλεγε κανείς, φτιάχνοντας και πουλώντας διάφορες αλμυρές και γλυκές πίτες.

 

Το ξεχωριστό μαγαζάκι ΧάρΜα

Περπατώντας στο κεντρικό δρομάκι του Παλαιχωρίου συναντήσαμε την κα Μαρία, ιδιοκτήτρια ενός ξεχωριστού μαγαζιού, με το όνομα ΧάρΜα. Ανέφερε ότι ονόμασαν έτσι το μαγαζάκι με την αδερφή της Χαρά από το Χαρ και το Μα.

Πρόκειται για κατάστημα δώρων, με την πρόσμειξη δαντέλας και κυρίως πέρλας και υφάσματος. Στις δημιουργίες του υπάρχει μία σύνδεση του vintage με το retro, γι’ αυτό και τα υφάσματα είναι σπάνια και μοναδικά. «Είναι πολύ δύσκολο να βρεις ξανά το ίδιο ύφασμα. Είναι κυρίως από υφασματέμπορες οι οποίοι τα πωλούσαν με την οκά στις μοδίστρες. Η μαμά μας ήταν μοδίστρα, γι’ αυτό και τυγχάνει να έχουμε παλιά αποθέματα», σημείωσε η κα Μαρία.

Η κα Μαρία συζητώντας για τις δυσκολίες που υπάρχουν σε ένα ορεινό χωριό αναφορικά με το εισόδημα, ανέφερε ότι δεν μπορεί κανείς να ζήσει έχοντας μονάχα μια δουλειά σε ένα μικρό μαγαζάκι σαν κι αν αυτό. Γι’ αυτό όπως ανέφερε ακολουθεί το επάγγελμά της ως νηπιαγωγός, χωρίς όμως να αφήνει πίσω το χόμπι και τη δημιουργικότητά της.

 

Στο Κέντρο Υγείας

Και αφού μιλάμε για δουλειές, συναντήσαμε την κα Ελένη, νοσηλεύτρια στο Κέντρο Υγείας Παλαιχωρίου. Μίλησε στις Πολύχρωμες Πτήσεις για τη δουλειά της, αναφέροντας χαρακτηριστικά ότι οι ενασχολήσεις στα ορεινά χωριά και ιδιαίτερα στα κέντρα υγείας έχουν ιδιαιτερότητες σε σχέση με την εργασία του νοσηλευτή στα μεγάλα κέντρα και νοσοκομεία.

«Εμείς οι νοσηλευτές εδώ, δουλεύουμε μέχρι τις τρεις. Επίσημα δεν είμαστε on call, αλλά όταν παραστεί ανάγκη ανταποκρινόμαστε εθελοντικά. Πολλές ήταν οι φορές που πήγα τα ξημερώματα με τις πιτζάμες με το ασθενοφόρο στο νοσοκομείο για να πάρουμε ασθενή. Εκείνη την ώρα δεν σκέφτεσαι ούτε πώς θα ντυθείς ούτε πώς θα επιστρέψεις πίσω, αλλά σκέφτεσαι τη ζωή του συνανθρώπου σου, του χωριανού σου και οποιουδήποτε ανθρώπου».

Η κα Ελένη ωστόσο είναι και ιδιοκτήτρια ενός καινούργιου, μικρού ξενοδοχείου στο Παλαιχώρι. Πρόκειται για το ξενοδοχείο «Escape», «Απόδραση» δηλαδή, το οποίο περιλαμβάνει δεκαέξι κλίνες με όλες τις ανέσεις. Η κα Ελένη είπε χαρακτηριστικά ότι το όνομά του έχει συμβολικό χαρακτήρα. «Απόδραση από την καθημερινότητα, από την πόλη και από τη ρουτίνα», σχολίασε.

Έτοιμοι για μια εξόρμηση στο Παλαιχώρι;