• Καθημερινή ενημέρωση

    Κάθε πρωί η επικαιρότητα στο inbox σου.

Σημεία κοινού/ Ορίζοντας

Για το βιβλίο του Γιώργου Νεοφύτου Δύο θεατρικά έργα: Οι προδόται, Η Κύπρος είναι …ική, Εκδόσεις Αλμύρα

Θα ξεκινήσω λοιπόν εκφράζοντας τη χαρά μου και την τιμή που μου δόθηκε η ευκαιρία να συζητήσω, να βρεθώ εδώ μαζί σας, να γιορτάσουμε μαζί το Καλοτάξιδο αυτού του βιβλίου του Νεοφύτου και να αντιληφθούμε πόσο σημαντικό πράγμα είναι, όπως είχε πει κάποτε μία φιλόσοφος, η Arendt, για τα δημόσια πράγματα ενός τόπου, το θέατρο. Γιατί το θέατρο αυτό το πράγμα κάνει, από τη γέννησή του κιόλας, φέρνει κοντά τους ζωντανούς με τους πεθαμένους, δίνει λόγο και σώμα στους αφανείς και λόγο στους βουβούς της ιστορίας. Το σημαντικό θέατρο ενός τόπου είναι εθνικό. Ειδικά όταν προέρχεται από χώρες όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, κάθε σημαντικός συγγραφέας, είτε το θέλει είτε όχι, είναι ένας εθνικός συγγραφέας.

Αναλογίζομαι ότι η θέση  μου εδώ έχει και λίγο πειραματικό χαρακτήρα, γιατί λόγω καταγωγής –είμαι Ελλαδίτης από τη  Θεσσαλονίκη– και λόγω ηλικίας, όπως είναι επόμενο, δεν μπορώ να έχω  βιωματική σχέση με όσα λέγονται μέσα σε αυτά τα κείμενα.

Από την άλλη, η θέση μου είναι εκείνη ενός θεατή, ο οποίος θα  ελέγξει αν αυτά τα κείμενα έχουνε κάποιο σκηνικό λόγο ύπαρξης, αν θα μπορούσαμε ποτέ να τα δούμε πάνω στη σκηνή, αν θα μας ενδιέφερε να τα δούμε παιγμένα από ανθρώπους, από ηθοποιούς. Σε αυτό το τελευταίο θα σταθώ σήμερα, ξεκινώντας από τους Προδότες, ξεκινώντας από τον Αρχηγό.

Από τώρα να σας πω ότι θα ήθελα, θα επιθυμούσα διακαώς, να δω αυτό το έργο ανεβασμένο από το Εθνικό Θέατρο της Ελλάδας. Γιατί; Διότι οι φωνές που ακούμε δεν ανήκουν μόνο στην Κύπρο, φέρνουν μνήμες και ρίγη σε κάθε Έλληνα πολίτη. Ας πούμε η φωνή του Αρχηγού. Θέλει μεγάλη προσοχή στο πως εκφωνείται ο λόγος. Αυτός ο λόγος έχει ιστορία πίσω του, έχει μνήμη. Ο Νεοφύτου δεν φέρνει μόνο ένα ντοκουμέντο, φέρνει την ανατριχίλα που δημιουργεί η φωνή αυτού του Αρχηγού. Για τους νεότερους, που με χαρά βλέπω ότι είναι μέσα στο ακροατήριο αρκετοί, τους καλώ  να μπούνε στο YouTube και να ακούσουνε το πρόσωπο στο οποίο, ας μην γελιόμαστε, αναφέρεται, τον Αρχηγό, να εκφωνεί έναν από τους λόγους του, για να δείτε τι σημαίνει  ιστορική ανατριχίλα.

Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος του θέατρου. Δεν είναι ο λόγος της επιστήμης, δεν είναι ο λόγος της ιστορικής έρευνας – αν και υπάρχει εδώ, γι’ αυτό κιόλας ο συγγραφέας αναφέρει και την βιβλιογραφία στο τέλος, δηλαδή πού στηρίζεται.

Αλλά εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι να διασώσει και να μεταδώσει στους νεότερους  τη μνήμη, την εμπειρία, το βίωμα, την ανατριχίλα, όπως ανέφερα.

Ο μονόλογος του Αρχηγού στην αρχή, παρόλο που δεν είναι πολύ μεγάλος σε έκταση, οφείλει να εκφωνηθεί αργά, διότι αυτός ο Αρχηγός έχει στη γλώσσα του ξυράφια. Οι λέξεις του –και σας παρακαλώ να πάτε στο YouTube οι νεότεροι για να καταλάβετε τι εννοώ – δεν εκστομίζονται, εκτοξεύονται από το στόμα του, είναι επιθετικές λέξεις. Και υπάρχει βία μέσα τους, υπάρχει μια συγκαλυμμένη βία, με πολλά ονόματα, αλλά το κυριότερο χαρακτηριστικό τους είναι η βία.

Γι’ αυτό η γλώσσα, την οποία διασώζει ο Νεοφύτου, είναι μια γλώσσα ζωντανή, υπήρξε αυτή η γλώσσα και όσο υπήρξε και είναι ζωντανή δυστυχώς υπάρχει ακόμα, υπάρχει σαν το αυγό του φιδιού, έτοιμη να εκκολαφθεί και πάλι, την έχουμε ακούσει και πρόσφατα στην Ελλάδα αυτή τη γλώσσα.

Και σε αυτή τη γλώσσα αντιπαραβάλλεται η γλώσσα του λαού, η γλώσσα της κυπριακής διαλέκτου, της κυπριακής λαλιάς και σας καλώ να την συγκρίνετε στα αυτιά ενός Ελλαδίτη. Εκεί που η γλώσσα, του Αρχηγού, είναι κοφτερή σαν λάμα, μια γλώσσα επιθετική, σαν να σου επιτίθεται, η άλλη είναι μια γλυκιά γλώσσα, ανθρώπινη γλώσσα, με τις παρηχήσεις της, τα φωνήεντά της, είναι η γλώσσα των ανθρώπων που δεν έχουν ακουστεί, είναι ουσιαστικά η  γλώσσα των άταφων ανθρώπων της Κύπρου. Και λέω άταφων γιατί δεν μπόρεσε ποτέ κανείς να αναγνωρίσει την παρουσία τους. Γι’ αυτό τον λόγο, το έργο του Νεόφυτου δεν έχει ονόματα. Είναι ο Αρχηγός, είναι ένας Άντρας, είναι μια Γυναίκα, οι οποίοι κάποια στιγμή υπήρξανε, είχανε ονοματεπώνυμο, δεν μας ενδιαφέρει αν ήτανε αυτοί οι συγκεκριμένοι, μας ενδιαφέρει πως ήτανε άνθρωποι, τους οποίους, για κάποιο λόγο, κάποιος τους ετεροκαθόρισε, τους ονόμασε προδότες και δεν ήταν τίποτα άλλο, εκείνη τη στιγμή, παρά μόνο προδότες. Αλίμονο να αφήσουμε στη δημοκρατία μας να εμφανιστούν άνθρωποι που καθορίζουνε τον άλλον, του δίνουν ένα επίθετο και δεν υπάρχει τίποτα άλλο γύρω από αυτόν, παρά μόνο αυτό το επίθετο. Δεν είσαι τίποτα άλλο παρά κομμουνιστής. Δεν είσαι τίποτα άλλο παρά προδότης. Σ’ αυτές λοιπόν τις δύο γλώσσες υπάρχει  και μία τρίτη: είναι μια γυναίκα  που μιλάει Ελλαδίτικα, που είναι από την Ελλάδα.

Έχουμε λοιπόν την ευαισθησία, τη χαμένη ευαισθησία ενός τόπου, τη χαμένη ιστορία και απέναντι έχουμε την επίσημη, το επίσημο εθνικό αφήγημα, το οποίο ακόμα, από ό,τι βλέπω, το ψάχνετε. Και τότε ο Νεοφύτου κάνει αυτό που πρέπει να κάνει κάθε διανοούμενος: εθνικό το αληθές. Δεν θα ακούσουμε από αυτόν αυτό που θα θέλαμε να ακούσουμε, αυτό που μας ευχαριστεί, θα ακούσουμε αυτό που θα μας προβληματίσει, που θα μας μετατοπίσει, θα μας κάνει να ανησυχήσουμε για το αν αυτά που πιστεύουμε είναι αληθινά.

Άρα, λοιπόν, Οι προδόται συνδέονται με το δεύτερο έργο Η Κύπρος είναι …ική γιατί, σκεφτείτε, και τα δύο έργα τον ίδιο τραγικό ίσκιο ρίχνουν πάνω στο νησί, του ετεροκαθορισμού: ότι δεν μπορείς να αποκτήσεις μια ταυτότητα που δεν είναι μόνο δική σου αλλά είναι περίπλοκη, σύνθετη, να σε αποδεχτεί ο άλλος ότι είσαι ταυτόχρονα και ένα και δύο και πέντε και εκατό πράγματα. Πρέπει να είσαι μόνο ένα για να είσαι αρεστός.

Το δεύτερο έργο, το Η Κύπρος είναι …ική ανήκει στο είδος της ιστορικής επιθεώρησης, όπως το πρώτο έργο Οι Προδόται, ας πούμε ότι ανήκει στο θέατρο ντοκουμέντο. Το είδος της ιστορικής επιθεώρησης είχε κάποια εποχή εμφανιστεί και στο ελληνικό θέατρο, κυρίως τη δεκαετία του 1970, μετά τη δικτατορία. Δεν χρειάζεται τώρα να τα αναφέρουμε: Το Ρωμέικο πανόραμα του Γκούφα, τον Εχθρό λαό, Το κουκί και το ρεβίθι του Καμπανέλλη, το Μεγάλο μας τσίρκο. Ήταν αυτή η αίσθηση της ιστορικής αλήθειας. Πίσω από αυτά υπάρχει η αγωνία για την αναθεώρηση της ιστορίας, διότι λογικό είναι το κατεστημένο να θέλει να επιβάλει μια ιστορία στρογγυλεμένη και βολική. Και ακριβώς οι διανοούμενοι αντιδρούν σε αυτό, γιατί παρατάσσουν μια δική τους ιστορία που, όπως σας είπα, είναι μια ιστορία που δεν υπάρχει στα βιβλία τα κρατικά.

Είναι μια ευχάριστη, διασκεδαστική, θα έλεγε κάνεις, απόπειρα να μεταδοθεί αυτή η διαφορετική ιστορία για να καταλάβουμε τελικά αυτό το …ική στην Κύπρο τι είναι. Είναι τούρκικη; Είναι ελληνική; Είναι ευρωπαϊκή;  θα έλεγα ότι το …ική βγαίνει από το παραδειγματική και ενδεικτική.

Είναι η περίπτωση ενός κράτους και ενός λαού, ο οποίος δυστυχώς είναι τόσα πολλά, ώστε να μην τον αφήνουν να αποφασίσει ο ίδιος τι είναι  τελικά. Να μην μπορούν να τον αφήσουν να αποκτήσει τη δική του πλούσια ταυτότητα. Άρα λοιπόν και το δεύτερο έργο του Γιώργου Νεοφύτου είναι εθνικό έργο. Βοηθάει στο να μετακινηθεί η Κύπρος και ο πολιτισμός της και ο λαός της  ένα βήμα μπροστά. Τα δύο έργα αυτά λοιπόν θα μπορούσαμε να τα δούμε πάνω στην σκηνή.

Όπως σας είπα, το πρώτο εδώ θα με ενδιέφερε πάρα πολύ να το δω στην Ελλάδα, για το δεύτερο είμαι λιγότερο αισιόδοξος, δεν σας το κρύβω. Ακριβώς επειδή είναι πολύ δεμένο με την ιστορία της Κύπρου, θα χρειαζόταν πολλή πραγματολογική εργασία για να γίνει κατανοητό σε ένα ελλαδίτικο κοινό

Θέλω όμως να σταθώ και σε κάτι ακόμα, στη στιχουργική  δύναμη, στη στιχοπλοκία του Νεόφυτου. Πολλά από τα τραγούδια που εμφανίζει σε χορό, είναι τραγούδια γραμμένα σε κοντό στίχο, θα το δείτε, που κινείται γρήγορα και μιλάω πολύ σοβαρά, νομίζει κανείς πως ραπάρει κάποια στιγμή ο  Νεοφύτου, από το Ραπ. Σας έχω φέρει και ένα παράδειγμα, θα αφήσω όμως να το πουν οι ηθοποιοί μετά καλυτέρα από μένα. Είναι ένας λόγος που ραπάρει, οπωσδήποτε είναι ξαναδουλεμένο φαντάζομαι το κείμενο.  Αλλά, για μένα, το πιο εκπληκτικό στοιχείο είναι εκεί που όλη η επιθεώρηση αυτή, όλο αυτό το κωμικό, εκβάλλει σε δυο ημιχόρια –αυτό θα σας το διαβάσω– στην ομάδα των Ελληνοκυπρίων και στην ομάδα των Τουρκοκυπρίων που μιλάνε ταυτόχρονα, μιλάνε  με ρήματα. Το ένα ημιχόριο λέει: πάλι αγνοήσαμε, οι άλλοι: τους μιμηθήκαμε, οι άλλοι: αρχίσαμε – οργανωθήκαμε, διαφωνήσαμε – σπαθιά ακονίσαμε, τρομοκρατήσαμε – τρομοκρατήσαμε,  σκοτώσαμε – δολοφονήσαμε, σκοτωθήκαμε – ματοκυλίσαμε. Ένα πινγκ-πονγκ, ένα πινγκ-πονγκ ρημάτων, το οποίο δημιουργεί έναν αγώνα χωρίς από πίσω κάποιο νόημα βαθύτερο. Αυτό δεν είναι διάλογος, δεν είναι ο διάλογος που γίνεται για να κατανοήσει η μία πλευρά την άλλη. Έχουν ήδη πάρει θέση και αρχίζουν να πετροβολάει ο ένας τον άλλο με λέξεις, εμείς κάναμε, εσείς κάνατε αυτό, εμείς κάναμε, εσείς κάνατε αυτό, είναι ήδη εδώ η ρίζα ενός εμφυλίου σπαραγμού.

Όταν πια χωρίζονται σε στρατόπεδα και φτάνει πλέον κάποια στιγμή –και εδώ είναι το πλέον συγκλονιστικό– έτσι που εκβάλλει αυτός ο παράλληλος μονόλογός τους, λένε κάποια στιγμή τα ίδια ρήματα, στο τέλος, αν δείτε, τελειώνει με  τα ίδια ρήματα. Συμβιβαστήκαμε, λέει ο ένας χορός,  συμβιβαστήκαμε λέει ο άλλος, δεχτήκαμε – δεχτήκαμε, συμφωνήσαμε – συμφωνήσαμε, ζυρίχηθηκαμε – ζυριχηθήκαμε και νενικήκαμεν – και νενικήκαμεν. Λένε τις ίδιες λέξεις αλλά είναι πλέον χωριστά.

Δεν υπάρχει χειρότερο πράγμα από έναν λαό από το να χωριστεί σε δύο μέρη που λένε και τα δύο τις ίδιες λέξεις άλλα τις εννοούν διαφορετικά. Αυτό ακριβώς είναι που με κάνει να ονομάσω  τον Γιώργο Νεοφύτου  έναν εθνικό συγγραφέα. Έναν συγγραφέα που δεν ανήκει μόνο στην Κύπρο, ούτε μόνο στην Ελλάδα, ένα συγγραφέα πλέον παγκόσμιο, γιατί κατορθώνει και ξεκινάει από το ειδικό, το συγκεκριμένο, το ονοματισμένο και υψώνει το θέατρό του στο επίπεδο του παγκόσμιου.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ!

Γρήγορης Ιωαννίδης, αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστήμιο Αθηνών
Ομιλία (απομαγνητοφωνημένη) στην παρουσίαση του βιβλίου στο Σπίτι της Κύπρου στις 3 Οκτωβρίου 2022.

Ακολουθήστε το dialogos.com.cy, στο Google News

Οι τελευταίες ειδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο και όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.