Τwitter: Ο δημόσιος λόγος, οι κίνδυνοι και η συρρίκνωση της δημοσιογραφίας

  • Η δύναμη ενός τέτοιου μέσου (Twitter) στα χέρια ενός και μόνο ανθρώπου σημαίνει λογοκρισία και αυτολογοκρισία των δημοσιογράφων
  • Έχει εκλείψει η γενιά των εκδοτών-δημοσιογράφων που αγωνιζόταν για την υπηρέτηση του κοινωνικού συμφέροντος και έχει αναδυθεί μια οικονομική ελίτ ιδιοκτητών των Μέσων -σε διεθνή κλίμακα το φαινόμενο Murdoch αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περίπτωση- οι οποίοι εργαλειοποιούν τη δημοσιογραφία προς όφελός τους, επικαθορίζοντας ακόμη και την πολιτική δημοκρατία
  • Μια άλλη διάσταση της επίδρασης των κοινωνικών μέσων είναι αυτό που ονομάζεται «ψηφιακός γραμματισμός». Οι νέοι ιδιαίτερα απομακρύνονται βαθμιαία από το κείμενο (άρθρα, αναλύσεις, έρευνες κτλ) και περιορίζονται στο οπτικό κεφάλαιο (βίντεο, σέλφι κτλ), με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις εγκύκλιες γνώσεις τους και την κριτική τους ικανότητα
  • Να μην αρκούμαστε σε αμφιλεγόμενες και συχνά ζαλιστικές ή ψευδεπίγραφες αναπαραστάσεις της πραγματικότητας. Την αποθέωση της πληροφορίας που επαγγέλλεται ο Παγκόσμιος Ιστός πρέπει να αντικαταστήσει ή να πλαισιώσει η Πράξη.

Του Κυριάκου Λοΐζου 

Με την ολοκλήρωση της εξαγοράς από τον δισεκατομμυριούχο Ίλον Μασκ, το Twitter θα γίνει μια ιδιωτική εταιρεία -με τον Μασκ να θέτει τους κανόνες, αλλά με ελάχιστες αλλαγές σε επίπεδο κανονισμών που έχουν τεθεί από την Ουάσιγκτον. «Η ελευθερία του λόγου είναι το θεμέλιο μιας λειτουργικής δημοκρατίας και το Twitter είναι η ψηφιακή πλατεία της πόλης, όπου συζητούνται θέματα ζωτικής σημασίας για το μέλλον της ανθρωπότητας», ανέφερε ο Μασκ σε δήλωσή του αμέσως μετά τη συμφωνία.

Το Twitter είναι αδιαμφισβήτητα από τα μεγαλύτερα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης και κατάφερε να γίνει ένας από τους πιο επιδραστικούς χώρους δημόσιας συζήτησης στον κόσμο, ενώ είχε τεράστιο ρόλο στη διαμόρφωση αφηγήσεων, με αρκετούς πολιτικούς ηγέτες να το έχουν χρησιμοποιήσει ως «μεγάφωνο».

Ωστόσο, τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει η δύναμη ενός τέτοιου μέσου στα χέρια ενός και μόνο ανθρώπου;

«Θα το πω με δυο λέξεις: σημαίνει λογοκρισία και αυτολογοκρισία των δημοσιογράφων», ανέφερε στη «Χαραυγή» ο καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Περικλής Πολίτης, εξηγώντας ότι στις μέρες μας παρατηρείται «αλλαγή παραδείγματος» όσον αφορά το καθεστώς ιδιοκτησίας των Μέσων.

«Έχει εκλείψει η γενιά των εκδοτών-δημοσιογράφων που αγωνιζόταν για την υπηρέτηση του κοινωνικού συμφέροντος και έχει αναδυθεί μια οικονομική ελίτ ιδιοκτητών των Μέσων -σε διεθνή κλίμακα το φαινόμενο Murdoch αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περίπτωση- οι οποίοι εργαλειοποιούν τη δημοσιογραφία προς όφελός τους, επικαθορίζοντας ακόμη και την πολιτική δημοκρατία.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, η ελευθερία του λόγου, η ιδεολογική ταυτότητα και η ηθική ακεραιότητα αποτελούν το πιο κρίσιμο διακύβευμα για τη σύγχρονη δημοσιογραφία», είπε ο καθηγητής.

Πάντως, ο μεγάλος αυτός θόρυβος μετά την εξαγορά του Twitter από τον Ίλον Μασκ σίγουρα κάτι μας λέει. Δηλαδή, ο λόγος στα κοινωνικά μέσα έχει πλέον καταλάβει μία εξέχουσα θέση στο δημόσιο λόγο, ωστόσο δεν είναι όλα τα ΜΚΔ τα ίδια.

Αν με τον όρο «δημόσιος λόγος», πρόσθεσε ο κ. Πολίτης, εννοούμε το λόγο (discourse) που διακινείται στη δημόσια σφαίρα αφενός από εκλεγμένους πολιτικούς και αξιωματούχους της κρατικής μηχανής ή παράγοντες της κοινωνικής δημοκρατίας (συνδικαλιστές, οργανώσεις κτλ) και αφετέρου από επαγγελματίες δημοσιογράφους, με στόχο την επιβολή και διαχείριση της ημερήσιας ατζέντας των κρίσιμων κοινωνικών ζητημάτων, τότε ασφαλώς ο λόγος (ή οι λόγοι) των κοινωνικών μέσων, υπερβαίνοντας εδώ και χρόνια -από την εδραίωση του λεγόμενου Web 2.0- το τοπικό ή «παρεΐστικο» πλαίσιό τους, έχουν διαμορφώσει την ψηφιακή δημόσια σφαίρα, που βαθμιαία οργανώνεται γύρω από ισχυρές «φωνές» χρηστών, ασκεί συστηματικά κριτική στην παραδοσιακή δημόσια σφαίρα για φλέγοντα θέματα της επικαιρότητας και βρίσκει πρόθυμα ακροατήρια κυρίως μεταξύ των νέων.

«Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι τα κοινωνικά μέσα διαφέρουν προγραμματικά μεταξύ τους. Μπορούμε δηλαδή να φανταστούμε ένα συνεχές σκοποθεσίας, με το ένα άκρο να καλύπτεται από το “πολιτικό” Twitter, το άλλο άκρο να περιλαμβάνει τη “διασκέδαση” και το life-style, πριμοδοτώντας το οπτικό κεφάλαιο (YouTube, Instagram, Pinterest κ.ά.), και το Facebook να καταλαμβάνει το Μέσο του συνεχούς, καθώς συνδυάζει λόγο (saying) και εικόνα (showing), ατομικές και συλλογικές ταυτότητες, οικειότητα και επισημότητα, αφηγήσεις και επιχειρήματα».

Πέρα από την πολιτική με τη στενή έννοια, ο λόγος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επηρεάζει την κοινωνία. Ερωτηθείς με ποιο τρόπο συμβαίνει αυτό, ο καθηγητής υπογράμμισε ότι είναι δύσκολο να απαντηθεί με συντομία ένα τέτοιο ερώτημα. «Χρειαζόμαστε μεγάλης κλίμακας έρευνες κοινού για να έχουμε τεκμήρια για την έκταση και την ποιότητα της επιρροής των κοινωνικών μέσων.

Αυτό που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί είναι η μετατροπή τους από μέσα δικτύωσης ομάδων σε μέσα ενημέρωσης που διεκδικούν μερίδιο κοινού από την επαγγελματική δημοσιογραφία. Η χαοτική φύση του διαδικτύου δεν μας επιτρέπει εύκολες γενικεύσεις για την ποιότητα της ενημέρωσης από τα κοινωνικά μέσα».

Το βέβαιο, σημείωσε ο κ. Πολίτης, είναι ότι συνέβαλαν στη συρρίκνωση της δημοσιογραφίας πεδίου προς όφελος της δημοσιογραφίας (ή δημοσιολογίας) γραφείου. «Μια άλλη διάσταση της επίδρασης των κοινωνικών μέσων είναι αυτό που ονομάζεται “ψηφιακός γραμματισμός”.

Οι νέοι ιδιαίτερα απομακρύνονται βαθμιαία από το κείμενο (άρθρα, αναλύσεις, έρευνες κτλ) και περιορίζονται στο οπτικό κεφάλαιο (βίντεο, σέλφι κτλ), με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις εγκύκλιες γνώσεις τους και την κριτική τους ικανότητα. Χωρίς να θέλω να δαιμονοποιήσω τα κοινωνικά μέσα, θεωρώ τη βιβλιακή παιδεία απαραίτητο ανάχωμα στη γοητεία που αυτά ασκούν».

Η άνοδος των νέων τεχνολογιών -αν πάρουμε τα παραδείγματα των Μέσων αυτών- από τη μία διευκολύνει τον πολιτικό λόγο και από την άλλη ενισχύει σε μεγάλο βαθμό τον αντίλογο, πράγμα που πλέον είναι πολύ εύκολο να γίνει.

Όπως εξήγησε ο καθηγητής, η διαδραστικότητα (interactivity) θεωρείται μία από τις θεμελιώδεις ιδιότητες του διαδικτύου, ενώ σ’ αυτήν οφείλεται η δυνατότητα που έχει κάθε χρήστης να τοποθετείται στην ψηφιακή δημόσια σφαίρα για σημαντικά ζητήματα.

«Π.χ. να αναρτά σχόλια κάτω από ρεπορτάζ ή άρθρα σχολιασμού των ηλεκτρονικών εκδόσεων των εφημερίδων. Αν αφήσουμε κατά μέρος φαινόμενα όπως η αχρειογλωσσία, η βιτριολική ειρωνεία ή η συκοφάντηση δημοσίων προσώπων και η γλωσσική αγένεια, που κρύβονται κάτω από το μανδύα της ανωνυμίας ή της ψευδωνυμίας, δεν θα έλεγα ότι ελλοχεύουν σοβαροί κίνδυνοι. Οι απόψεις και τα επιχειρήματα που δεν στηρίζονται σε τεκμήρια και ορθή συλλογιστική αλλά σε λεκτικά πυροτεχνήματα εύκολα καταπίπτουν».

Καταληκτικά, ο καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο εξέφρασε και μία ανησυχία σχετικά με την επίδραση των Μέσων αυτών στην «πραγματική» ζωή: αν κάτι με ανησυχεί, ιδιαίτερα όσον αφορά την κυριαρχία των κοινωνικών μέσων στη ζωή μας, είναι η εκθετική αύξηση της διαμεσολάβησης που επιβάλλουν στους χρήστες.

Η έννοια αυτή είναι σύμφυτη με τη φύση των Μέσων. Αλλά διαμεσολάβηση σημαίνει εντέλει εκχώρηση στα Μέσα τού θεμελιώδους δικαιώματός μας να είμαστε ρέκτες της ίδιας της ζωής μας. Να μην αρκούμαστε σε αμφιλεγόμενες και συχνά ζαλιστικές ή ψευδεπίγραφες αναπαραστάσεις της πραγματικότητας. Την αποθέωση της πληροφορίας που επαγγέλλεται ο Παγκόσμιος Ιστός πρέπει να αντικαταστήσει ή να πλαισιώσει η Πράξη.

 

Ακολουθήστε μας στο Google News.
Eιδήσεις από την Κύπρο και τον κόσμο, όλη η επικαιρότητα στο dialogos.com.cy.