Σημεία κοινού

Yanılsama (Διάψευση)

Το καλοκαίρι του 2012, με την προοπτική εκλογής Αναστασιάδη στην προεδρία, ως του ηγέτη της λύσης, έβαλα μπροστά να μάθω τούρκικα. Πέρα από την ανάγκη επικοινωνίας μέσα στις συνθήκες μιας ενωμένης Κύπρου, ήταν η από χρόνια πολλά προσμονή για επιστροφή στον Φοίνικα (Finike) την πατρίδα της γιαγιάς στη Μικρασία. Μια πανέμορφη μικρή πόλη, σ’ ένα κολπίσκο, αμφιθέατρο πίσω της τα βουνά του Ταύρου, κι ο περίκλειστος κάμπος της, τρεχούμενα νερά και λεμονόδεντρα που σμίγουν με το γαλάζιο του πελάγου… Τ’ όνειρό μου ήταν να πάω εκεί, όχι πλέον ως «εχθρός», να μιλήσω με τους ανθρώπους στη γλώσσα τους, να τους πω για την καταγωγή μου, να πιάσω τον σφυγμό του τόπου, να δέσω τις ιστορίες της γιαγιάς με το τοπίο, να βρω, αν μπορούσα, το σπίτι της πάνω απ’ το λιμάνι … Δεν πήγα ακόμα στον Φοίνικα. Κι όπως τα ποκούπισε όλα ο «πρόεδρος της λύσης» το βλέπω πια πολύ χλωμό να πάω… Ακόμα μια διάψευση, ίσως η πιο οδυνηρή… Παράτησα τις πολιτικές ειδήσεις και τις τ/κ εφημερίδες. Συνέχισα όμως την επαφή με τη γλώσσα διαβάζοντας πια Τουρκοκύπριους λογοτέχνες, λέγε Κύπριους λογοτέχνες που γράφουν στην τουρκική γλώσσα, με το κυπριακό τοπίο, την κυπριακή γη και τους ανθρώπους της στο επίκεντρο…

Έτσι, όταν, σε ένα βιβλιοπωλείο στην τουρκική γειτονιά της Λευκωσίας, έπεσε στο μάτι μου ο τίτλος Yanılsama, είναι κι άλλοι που τους κόψαν τα όνειρα, είπα. Με τ’ όνομα της συγγραφέως, Angeliki Smirli, πήρα το βιβλίο χωρίς δεύτερη σκέψη κι έπεσα με τα μούτρα στο διάβασμα. Δεν είχα διαβάσει το ελληνικό πρωτότυπο (Διάψευση, Κέδρος, 2011).

Με τράβηξε όπως άρχισε με την ιστορία δυο γειτονόπουλων στην Πάφο, του Ορχάν και του Οδυσσέα που, στα δέκα τους χρόνια, το 1950, δένονται με βαθιά φιλία. Τώρα πια, ο Ορχάν, γιατρός στην κατεχόμενη Λευκωσία, έχοντας περάσει τα εβδομήντα, πληροφορείται από τη Χανιφέ, ακτιβίστρια για την επανένωση και κόρη κοινού νεανικού τους φίλου με τον Οδυσσέα, ότι βρέθηκαν τα οστά του Οδυσσέα, που ήταν αγνοούμενος από την εισβολή. Η απόφασή του να πάει στην κηδεία του Οδυσσέα τον γυρίζει στα παιδικά και νεανικά του χρόνια, την έναρξη του ένοπλου ενωτικού αγώνα το 1955, την ώσμωση του εθνικισμού στις συνειδήσεις των δυο εφήβων, την ένταξη του Οδυσσέα στην ΕΟΚΑ και αργότερα του Ορχάν στην ΤΜΤ, χωρίς όμως να κλονίζεται η φιλία τους, που βρίσκει ξανά τα βήματά της μετά την ανεξαρτησία, όταν πια είναι κι οι δυο φοιτητές, ο ένας στην Αθήνα κι ο άλλος στην Κωνσταντινούπολη. Η επιστροφή όμως του Ορχάν στο παρελθόν εστιάζει σχεδόν μονόχνοτα στο Κυπριακό και παίρνει σε μάκρος από το 1950 ως τις μέρες μας. Η αφήγηση κάνει κοιλιά κι έχεις κάποτε την αίσθηση πιο πολύ μιας ιστορικής πραγματείας παρά ενός μυθιστορήματος. Καθώς όμως η αφήγηση συγκλίνει προς την κορύφωση του δράματος που είναι η κηδεία του Οδυσσέα, το μυθιστόρημα ανεβαίνει ξανά στη σκηνή μέσα από τα βιώματα των προσώπων του δράματος, όπως, σε μια συναισθηματικά φορτισμένη ατμόσφαιρα, τα σκιαγραφούν στις αποχαιρετιστήριες προς τον νεκρό παρεμβάσεις τους. Αυτό που ενώνει πια όλους που συνευρίσκονται στην κηδεία, Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους, είναι το αίσθημα της διάψευσης των εθνικιστικών οραμάτων και προσδοκιών που, όντας ασύμβατες μεταξύ τους, οδήγησαν στη σύγκρουση και τον διαχωρισμό. Διάψευση του οράματος των Ελληνοκυπρίων για την ένωση, διάψευση και των προσδοκιών των Τουρκοκυπρίων για την «αγκαλιά» της Τουρκίας που, τελικά, τους έγινε βρόγχος.

Σε ό,τι αφορά στην πραγματεία, η συγγραφέας μένει στην ιστοριογραφική προσέγγιση αποφεύγοντας την «πατριωτική» ρητορική. Το γενικό όμως πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η αφήγηση απηχεί τη συμβατική ελληνοκυπριακή αντίληψη που θέλει να βλέπει μια πάγια και αναλλοίωτη επεκτατική πολιτική της Τουρκίας κατά της Κύπρου, πράγμα που δεν ανταποκρίνεται στα γεγονότα (πρβλ. 1960-62, 1968-70, 2003-17).

Προβάλλοντας επίσης προς τα πίσω αντιλήψεις που αναπτύχθηκαν μέσα στην ελληνική κοινότητα μετά τον ενταφιασμό της ένωσης στα ερείπια του ’74, θέλει τον Οδυσσέα, στα δεκατέσσερά του, σε συζήτηση με τον Ορχάν για την ένωση με αφορμή τη σύλληψη του πλοιαρίου Άγιος Γεώργιος στη Χλώρακα (5.1.1955), να απαντά στον Ορχάν πως το αίτημα της ένωσης «για μας σημαίνει ανεξαρτησία» (Bu bizim için bağımsızlık anlamına gelir)!…

Ωστόσο, αυτές οι επισημάνσεις δεν αναιρούν το ουσιαστικό μήνυμα του βιβλίου που είναι η διάψευση των συγκρουσιακών εθνικισμών, η συγχώρεση (Κίμωνας, Αζίζ), το ξεπέρασμα του μίσους και η συμφιλίωση, όροι απαραίτητοι για επιβίωση μιας επανενωμένης Κύπρου.

Χρυσόστομος Περικλέους